نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 بخش تحقیقات جنگل و مرتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان اردبیل، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، اردبیل،

2 هیت علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور

3 عضو هیت علمی دانشگاه تربیت مدرس دانشکده منابع طبیعی

چکیده

مشخصه‌های مناسب رویشی و مقاومت به آفات و بیماری‌های نهال‌های صنوبر درخزانه‌های تولید نهال، نقش به سزایی در انتخاب کلن یا گونه مناسب برای توسعه و ترویج آنها دارد. بدین منظور مشخصه‌های رشد ارتفاعی، قطری، درصد زنده‌مانی، درصد یکنواختی و درصد آلودگی به آفت و بیماری 34 کلن صنوبر بومی و غیر ‌بومی در یک دوره رویشی در خزانه آزمایشی واقع در نهالستان اردبیل مورد بررسی قرار گرفت. کمینه زنده‌مانی در کلن‌های بومی و غیر بومیP.‌euramericana، P.-nigra، P.‌deltoides و P.‌alba به ترتیب83‌، 78، 65 و13 درصد بود این در‌حالی است که در کلن‌های گونه P.‌alba زنده‌مانی از 61 درصد تجاوز نکرد. در بین 17 کلن P.‌nigra، بیشترین میانگین رویش ارتفاعی‌(180سانتی‌متر) را کلن غیر‌-بومیP.n‌.56.75 به‌خود اختصاص داد. در میان کلن‌هایP.‌alba بیشترین رویش ارتفاعی‌(131سانتی‌متر) به‌کلن غیر-بومیP.a.17.60 تعلق داشت. بیشترین رویش قطری و ارتفاعی در بین کلن‌های غیر بومی P.‌deltoides به P.d.73.51 وP.d.69.55 و در بین کلن‌های غیر‌بومی P.‌euramericana به کلن P.e‌.triplo اختصاص داشت. از نظر ابتلا به آفات و بیماری‌ها، کلن‌های بومیP.‌nigra و P.‌alba در مقایسه با کلن‌های غیر ‌بومی مقاومت بهتری نشان دادند. به‌طور‌کلی اغلبِ کلن‌های غیر‌بومی جزء کلن‌های برتر بودند که در کنار برخی کلن‌های بومیP.‌nigra می‌توانند برای تولید نهال و درختکاری در اقلیم مشابه استان، معرفی شوند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Growth characteristics of native and exotic clones of poplar in Ardabil nursery

نویسنده [English]

  • younes rostamikia 1

چکیده [English]

Abstract
Suitable growth characteristics and resistance to pests and diseases characterized by good poplar Suitable growth characteristics and resistance to pests and diseases characterized by good poplar seedlings in nursery of seedling production play an important role in the selection of clone or species to develop and promulgate them. For this purpose, characteristics of height growth, diameter, survival rate, percentage uniformity and percentage of infection to pests and disease of 34 native and non- native poplar clones were evaluated in Ardabil nursery. The results showed that, minimum survival in native and non-native clone's P. euramericana, P.nigra, P.deltoiedes and P.alba is 83, 75, 65 and 13% respectively. It is while; in P.alba clones did not exceed survival 26%. Among the 17 clones of P.nigra, Maximum height growth (180cm) belongs to P.n.56.75. Among the clones of P.alba the highest average height growth belong to P.a.16.70 clone. Among the clones of P.deltoiedes maximum diameter and height growth belong to P.d.69.55 and among the clones of P. euramericana belong to P.e.triplo. In case of pest and disease, P.alba clones had the most resistant. Totally, non- native clones were superior that along with some native clones of P.nigra can present to produce seedling and planting in the same climate of the province.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Poplar
  • nursery
  • survival rate
  • Ardabil

مشخصه­های رویشی کلن­های بومی و غیر بومی صنوبر در نهالستان اردبیل

یونس رستمی کیا1*، علیرضا مدیر رحمتی2 و مسعود طبری کوچک ­سرایی3

1اردبیل، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان اردبیل، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع 

2تهران، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور 

3 نور، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی، گروه جنگلداری

تاریخ دریافت: 8/5/94                  تاریخ پذیرش: 5/8/94

چکیده

مشخصه­های مناسب رویشی و مقاومت به آفات و بیماری­های نهال­های صنوبر درخزانه­های تولید نهال، نقش به سزایی در انتخاب کلن یا گونه مناسب برای توسعه و ترویج آنها دارد. بدین منظور مشخصه­های رشد ارتفاعی، قطری، درصد زنده­مانی، درصد یکنواختی و درصد آلودگی به آفت و بیماری 34 کلن صنوبر بومی و غیر ­بومی در یک دوره رویشی در خزانه آزمایشی واقع در نهالستان اردبیل مورد بررسی قرار گرفت. کمینه زنده­مانی در کلن­های بومی و غیر بومیP.­euramericana، P.­nigra، P.­deltoides و P.­alba به ترتیب83­، 78، 65 و13 درصد بود این در­حالی است که در کلن­های گونه P.­alba زنده­مانی از 61 درصد تجاوز نکرد. در بین 17 کلن P.­nigra، بیشترین میانگین رویش ارتفاعی­(180سانتی­متر) را کلن غیر­­بومیP.n­.56.75به­خود اختصاص داد. در میان کلن­هایP.­alba بیشترین رویش ارتفاعی­(131سانتی­متر) به­کلن غیر­بومیP.a.17.60تعلق داشت. بیشترین رویش قطری و ارتفاعی در بین کلن­های غیر بومی P.­deltoides به P.d.73.51 وP.d.69.55 و در بین کلن­های غیر­بومی P.­euramericana به کلن P.e­.triplo اختصاص داشت. از نظر ابتلا به آفات و بیماری­ها، کلن­های بومیP.­nigra و P.­alba در مقایسه با کلن­های غیر ­بومی مقاومت بهتری نشان دادند. به­طور­کلی اغلبِ کلن­های غیر­بومی جزء کلن­های برتر بودند که در کنار برخی کلن­های بومیP.­nigra می­توانند برای تولید نهال و درختکاری در اقلیم مشابه استان، معرفی شوند.

واژه­های کلیدی: صنوبر، نهالستان، رشد قطری، رشد ارتفاعی، درصد زنده­مانی، اردبیل.

* نویسنده مسئول، تلفن: 09141533776 ، پست الکترونیکی: younesrostamikia@gmail.com

مقدمه

 

جنس صنوبر به تیرهSalicaeace  تعلق دارد و به­طور عمده در آسیا، اروپا و آمریکای شمالی پراکنش دارد(15). صفاتی از قبیل دامنه پراکنش اکولوژیکی زیاد، قابلیت تکثیر آسان به روش غیر­جنسی، رشد سریع، کم­توقع بودن، تولید­چوب مرغوب و امکان دو­ رگ­گیری از بارزترین مشخصات این جنس می­باشد(20). درختان صنوبر در مقایسه با سایر درختان جنگلی در زمان نسبتا کوتاه به ابعاد مناسب صنایع مختلف می­رسند. با توجه به تخریب جنگلها و افزایش نیاز کشور به تامین چوب مورد نیاز صنایع، ناگزیر به استفاده از درختان سریع­الرشد هستیم که صنوبر یکی از بهترین گزینه­ها است(9). تنوع گونه­ای در جنس صنوبر امکان انتخاب بهترین کلن­ها و گونه­ها را در هر منطقه فراهم آورده است. بنابراین، انتخاب ژنوتیپ­های برتر هر کلن صنوبر برای موفقیت در کشت و کار، امری اجتناب­ناپذیر می­باشد. برای رسیدن به این هدف، ایجاد خزانه سلکسیون و تولید نهال از ارقام یا کلن­های مختلف ضروری است تا نهال­های تولیدی در خزانه، علاوه بر نشان دادن اختلاف رشد از نظر سایر متغیرهای مربوط به ارقام مختلف که تحت تاثیر شرایط اکولوژیکی هر منطقه قرار دارند، مورد بررسی و مقایسه قرار گیرند. همچنین، نتایج حاصل از ارزیابی عملکرد کلن­های صنوبر در خزانه می­تواند در بهره­برداری کوتاه مدت مورد استفاده قرار گیرد که منجر به افزایش تولید چوب و اثرات زیست محیطی آن خواهد شد(14). از طرفی، نهال­های انتخابی برای جنگل­کاری بایستی از حداکثر رشد مورد نظر برخوردار بوده و مقاومت در برابر آفات و بیماری­ها در شرایط خاص هر منطقه اکولوژیکی را دارا باشد(9).

مطالعات متعددی در مورد کلن­­های مختلف صنوبر در مرحله خزانه در دنیا انجام شده که به ذکر تعدادی از آنها اشاره می­شود. در کشور بلژیک در خزانه سلکسیون، کلن­های مختلف گونهP.trichocarpa  وP.deltoides  را مورد بررسی شدند. نتایج نشان داد کلن­هایP.trichocarpa بیشترین رشد را نسبت به کلن­های P.deltoides دارند(19). مطالعه­ای بین گونه­های مختلف صنوبر از نظر درصد زنده مانی  انجام شد نتایج نشان داد بین گونه ها از لحاظ صفت زنده مانی اختلاف معنی داری وجود دارد و بیشترین درصد زنده­مانی به گونه­های P.eurameircana و P.nigra و کمترین آن به گونه P.alba  تعلق دارد(16).

با کاشت10 کلن از گونه­های P.deltoides با دو اندازه نهال از نظر ارتفاع و قطر یقه در منطقه جلگه­ای رودخانه گنگ هند با خاک شنی لومی معلوم شد  که کلن69/55­.P.d بیشترین رشد را در هر دو اندازه نهال دارد(17). ارزیابی عملکرد 14هیبرید از کلن­های صنوبر در سه دوره رشد با استفاده از روش تجزیه خوشه­ای در چین نشان داد که هیبرید­هایNE-353 وDN-70 حاصل از گونه­های P.deltoides (پایه ماده) و P. nigra (پایه نر) بیشترین درصد زنده­مانی، رشد ارتفاعی، قطری و بیوماس را دارند(14).

تحقیقات صنوبر در داخل کشور با ورود  تعدادی  قلمه  از

کلن­های مختلف صنوبر و به نحو عمده از دو بخش ایگروس و لوسه از سال 1336 شروع گردید(11).

بررسی 45 کلن از صنوبر بومی و غیر­بومی در چهار بخش، Aigeiros ، Leuce Tacamahaca و Leucoidesدر ایستگاه تحقیقات البرز خصوصیاتی از قبیل میزان رشد و مقاومت به آفات و بیماری نشان دادند که درگروه صنوبرهای کبوده(P.alba)، نهال­های یک ساله کلن­های P.a 58.57،  P.a. 44.9, P.a nivea، در گروه صنوبرهای شالک(P.nigra) کلن­های P.n 63.135  وP .n 42.78 ، در گروه صنوبرهای P.euramericana   نهال­های یکساله کلن P.e. triploو درگروه صنوبر P.deltoides، کلن­هایP.d 69.55 وP.d 73.51 از رشد مناسبی برخوردار بودند(8).

بررسی خصوصیات رویشی از جمله رشد ارتفاعی، قطری و درصد زنده­مانی نهال ­های یک­ساله از 52 کلن صنوبر بومی و غیر بومی در استان مرکزی(خزانه های آزمایشی اراک) نشان داد که درصد زنده­مانی P.alba نسبت به بقیه گونه­ها کمتر بوده و مقادیر رشد قطری در P.euramericana  و رشد ارتفاعی در P. nigraو P.deltoidesبیشتر از بقیه بود(4).

خصوصیات رویشی، درصد زنده­مانی و مقاومت به آفات و امراض 65 کلن بومی و غیر­بومی از گونه­های مختلف صنوبر که در خزانه آزمایشی کوشکن در زنجان بررسی شد. نتایج نشان داد که کلن­های P.n. 56.75 ، P.n. 56.52، P.n. betulifolia، P.n.­ 62.145 ، P.n. 63.135 ، P.n.­ 47.40 در گروه  P. nigra، کلن­هایP.a.­58.57و P.a.­45.67 در گروهP .alba،کلن­هایP.e triplo  در گروهP.euramericanaو کلن­های  P.d73.51 و P.d.­69.55در گروهP.deltoides وضعیت مطلوبی دارند(12). 

رشد و زنده­مانی و 70 کلن از صنوبر­های بومی و غیر­بومی را  در یک سال در خزانه سلکسیون اراک بررسی شد. نتایج نشان داد که کلن­های44.9 P.a،P.e. triplo ، P.n. 62.197  P.n. 62.140 ,P.e. 476 , P.n. 63.135 ,P.e. I-154 بیشترین رشد ارتفاعی و قطری را بخود اختصاص دادند (5).

بررسی عملکرد کمی و کیفی10 کلن برتر صنوبر در خزانه­های آزمایشی استان گیلان (ایستگاه تحقیقات صفرا­بسته) نشان داد که P.e .triplo ، P. d. 77.51  وP. d. 69.55 از نظر صفات رویشی برترین کلن­ها بودند و کلنP. d. 77.51  بیشترین مقاومت را در برابر پروانه گالزا از خود نشان داد(1).

از آنجا که تا­کنون تحقیقی روی گونه­های بومی و غیر ­بومی کلن­های مختلف صنوبر در استان اردبیل با شرایط آب و هوایی نیم­­خشک­سرد انجام نشده است، لذا این تحقیق در ایستگاه تحقیقات آراللوی اردبیل به دنبال معرفی بهترین کلن­های بومی و غیر­بومی صنوبر برای تولید انبوه در نهالستان که به دنبال آن ترویج درختکاری در سیستم بهره­برداری کوتاه­مدت در مناطق آب و هوایی مشابه با نهالستان مورد مطالعه را میتواند ترسیم­نماید، می­باشد.

مواد و روشها

محل اجرای تحقیق، ایستگاه تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی آراللوی اردبیل با مختصات جغرافیایی΄΄25΄ 10º 37­ عرض­شمالی و΄΄46΄23º 48 طول­شرقی بوده که در10 کیلومتری جنوب­شرقی اردبیل قرار دارد. ارتفاع ایستگاه از سطح دریا 1386­متر، میانگین بارندگی سالانه 9/310 میلی­متر، میانگین حداقل دما 1/5- درجه سانتی­گراد و میانگین حداکثر دما 9/21 درجه سانتی­گراد می­باشد(2). بافت خاک رسی لومی، هدایت الکتریکی5/2 دسی­زیمنس بر­سانتی­متر و اسیدیته­ خاک 9/7 است(3). اقلیم منطقه بر اساس کلیماگرام آمبرژه نیمه خشک سرد می­باشد. بر اساس این منحنی، طول فصل خشک در محل مورد مطالعه4 ماه می­باشد که از اواسط خرداد شروع و تا اواسط مهر­ماه ادامه دارد(3).

برای انجام این تحقیق، پس ‌از بررسی ‌مناطق ‌صنوبرکاری و

انتخاب‌ پایه‌های‌نخبه ‌و برتر بومی‌به تعداد10 کلن بومی و 24 کلن غیربومی ارسالی از مؤسسه تحقیقات جنگل­ها و مراتع کشور انتخاب شدند (جدول های 1 و 2). برای احداث خزانه سلکسیون ابتدا، عملیات آماده­سازی زمین، شامل شخم عمیق، اضافه کردن کود دامی، زدن دیسک و احداث جوی و پشته به عمق 35 سانتی­متر با فاصله 150 سانتی متر از یکدیگر انجام گرفت. از هر کلن تعداد 100 قلمه به­طول تقریبی20 سانتی­متر(دارا بودن4 جوانه رویشی) تهیه شد. قلمه­ها بر روی پشته و طرف شرقی جوی بر روی داغاب به فاصله20 سانتی­متر از یکدیگر در فروردین­ماه طوری کاشته شدند که سه جوانه رویشی، زیر خاک و یک جوانه رویشی در بالای سطح خاک قرار گرفت. فاصله دوره آبیاری در اوایل کاشت کوتاه (3 تا 5 روز) و در ادامه فصل رشد 7 تا 12 روز بود. از جمله عملیات بعد از کاشت، وجین علف­های هرز در 2 تا 3 نوبت و تک­ساقه کردن کلن­ها بود. در این تحقیق متغیرهایی نظیر درصد زنده­مانی، قطر(در ارتفاع 50 سانتی­متری بالای زمین و ارتفاع نهالها درپایان دوره رشد، اندازه­گیری شد. منظور از مشخصه یکنواختی رشد تناسب ارتفاعی و قطری بین قلمه­های هر کلن با توجه به تأثیر آن در موفقیت عملیات صنوبر­کاری می­باشد. زیرا کاشت نهال­های یکنواخت به لحاظ ارتفاع و قطر، شرایط برابری را در رقابت بین پایه­ها، فراهم می­کند و باعث استقرار بیشترنهال­ها در­عرصه (محل نهال­کاری) می­شود. در این تحقیق، این مشخصه ابتدا، با محاسبه ضریب تغییرات (درصد تغییرات) برای رشد ارتفاعی نهال­ها انجام شد. سپس با کم کردن درصد تغییرات از عدد 100، درصد یکنواختی رشد (ارتفاعی) برای هر یک از کلن­ها بدست آمد(6). همچنین در طول و انتهای دوره رشد، نهال­ها از نظر آلودگی به آفات و بیماری­ها بررسی و شمارش شدند. ابتدا شرط نرمال بودن داده­ها با آزمون کولموگرف- اسمیرونوف و همگنی واریانس داده­ها به­وسیله آزمون لون (­Levene) بررسی شد. سپس برای تعیین اختلاف آماری داده­ها از آزمون تجزیه واریانس یکطرفه استفاده شد. پس از تعیین اختلاف معنی­داری بین کلن­ها مقایسه میانگین­ها، به روش آزمون چند دامنه­ای دانکن انجام شد. به منظور گروه­بندی کلن­های مورد بررسی، تجزیه خوشه­ای به روشWard  و مقایسه فاصله اقلیدسی با استفاده از متغیر­های استاندارد شده انجام شد و دندروگرام مربوط به آن ترسیم شد(8). به­منظور تعیین سهم هر صفت و تفسیر بهتر روابط بین کلن­ها، از تجزیه به مولفه­های اصلی(PCA) با استفاده از صفات ارزیابی شده بر روی 34 کلن استفاده شد و نمودار پراکنش کلن­ها (خوشه­ها) بر روی دو مولفه اصلی ترسیم شد(14). از نرم­افزارMinitab17 برای ترسیم دندروگرام مربوط به تجزیه خوشه­ای و رسته­بندی کلنها و نرم افزارSPSS17  برای تجزیه واریانس و مقایسه میانگین­ها داده­ها استفاده شد.

جدول 1- کلن­های غیر­بومی مورد بررسی در خزانه

کلن

کلن

P.alba. 44.13

 

P.nigra 56.75

P.alba  49.39

 

P.nigra 49.50

P.deltoides 73.51

 

P.nigra  42.78

P. deltoides 69.55

 

p.nigra betulifolia

P. deltoides 77.51

 

P.nigra  47.40

P. deltoides  missouri

 

P.nigra  56.52

P. euramericana  triplo

 

P.nigra  56.21 

P. euramericana.154

 

P.nigra  62.127

P. euramericana. 455

 

P.nigra  56.32

P.e.vernirubensis 

 

P.nigra  42.51

P. euramericana.262

 

P.alba  17.60 

P. euramericana.214

 

P.alba  44.9

نتایج

نتایج تجزیه واریانس نشان داد که کلن­های گروهnigraP. از نظر مشخصه­های ارتفاع، قطر و درصد زنده­مانی در سطح 05/0 و از نظر مشخصه­های یکنواختی رشد و درصد آلودگی در سطح01/0 اختلاف معنی­داری داشتند (جدول3). در گروه P.albaمشخصه­های ارتفاع، قطر و یکنواختی رشد در سطح05/0 و مشخصه درصد زنده­مانی و درصد آلودگی در سطح 01/0 اختلاف معنی­داری داشتند(جدول3). در کلن­های گروه P.deltoidesمشخصه­های ارتفاع و قطر در سطح05/0­ و مشخصه زنده­مانی، یکنواختی رشد و درصد آلودگی در سطح 01/0 اختلاف معنی­داری داشتند (جدول3) و در کلنهای گروه  P.euramericana مشخصه­های ارتفاع،  قطر و درصد زنده­مانی در سطح05/0 و یکنواختی رشد و درصد آلودگی در سطح01/0 اختلاف معنی­داری وجود دارد. همچنین نتایج تجزیه واریانس همه گروه­ها نشان داد، تمام مشخصه­های مورد نظر در سطح01/0 اختلاف معنی­داری وجود دارد(جدول3).

جدول 2- کلن­های بومی جمع­آوری شده از عرصه­های صنوبرکاری شده در سطح استان اردبیل

نام کلن

ارتفاع محل(m)

منطقه جمع آوری

P.n  81.507

1350

اردبیل

P.n  81.506

1380

اردبیل

P.n  81.505

1380

اردبیل

P.n  81.509 

1650

خلخال

P.n  81.508 

1650

خلخال

P.n  81.510

1670

خلخال

P.n  81.504

1650

خلخال

P.a   81.501

1420

مشکین شهر

P.a   81.502 

1420

مشکین شهر

P.a   81.500

1420

مشکین شهر

در گروه P.nigra  بیشترین رشد ارتفاعی را کلن وP.n 56.75  و کمترین مقدار را کلن­های بومی P.n. 81.510، P.n 81.508 و P.n.81.504 به­خود اختصاص دادند (جدول4). از نظر رشد قطری، P.n.56.52، P.n.42.51وP.n 56.75 از نظر درصد زنده­مانی، P.n.56.52،  P.n.47.40 ، وP.n 56.75 ، P.n.56.21 ، P.n. 56.72 و P.n. 81.504  از نظر یکنواختی رشد، کلنP.n.56.75 و P.betulifolia و از نظردرصد آلودگی،P.n.56.21 بیشترین و کلن بومیP.n.81.510 و P.n.81.504 کمترین درصد آلودگی را  به  خود  اختصاص دادند (جدول4).

 

جدول 3-  نتایج تجزیه واریانس مشخصه­های اندازه­گیری شده در گروه­های صنوبر مورد مطالعه صنوبر

گروه صنوبر

 

ارتفاع(متر)

قطر(سانتی­متر)

زنده­مانی(درصد)

یکنواختی(درصد)

شدت آلودگی(درصد)

P.nigra 

آماره F

50/16

17/12

07/10

45/11

79/5

 

سطح معنی­داری

* 036/0

* 034/0

* 028/0

**002/0

**008/0

P.alba 

آماره F

44/12

80/15

48/14

10/14

89/8

 

سطح معنی­داری

* 040/0

* 019/0

** 000/0

*031/0

** 000/0

P.deltoides 

آماره F

09/25

00/17

32/14

85/10

68/7

 

سطح معنی­داری

* 023/0

* 031/0

** 000/0

** 000/0

** 000/0

P.euramericana

آماره F

24/21

10/15

07/9

89/10

55/6

 

سطح معنی­داری

* 031/0

* 020/0

* 049/0

**0007/0

**001/0

همه گروه­ها

آماره F

45/39

90/17

93/12

37/10

56/7

 

سطح معنی­داری

** 000/0

** 000/0

**  000/0

**0051/0

** 000/0

** :معنی­دار در سطح1%    و  *معنی­دار  در سطح5% 

 

در بین کلن­های بومی(جمع­آوری شده از مناطق صنوبرکاری شده استان) کلنP.n.81.507. با مبدا اردبیل بیشترین رشد قطری و ارتفاعی بخود اختصاص داد. از نظر مشخصه زنده­مانی، کلن­های P.a.44.9 و P.a.81.500 با مبداء مشکین­شهر به ترتیب بیشترین و کمترین درصد زنده­مانی را به­خود اختصاص دادند.

 

جدول4- مقایسه میانگین مشخصه­های مورد بررسی در کلن­های P.nigra

نام کلن

ارتفاع (متر)

قطر (سانتی­متر)

زنده مانی (درصد)

یکنواختی(درصد)

شدت آلودگی(درصد)

P.n.56.75 

80/1a

26/1a

94a

86a

14b

P.n.49.50 

66/1ab

19/1ab

88ab

82ab

19ab

P.n.42.78 

65/1ab

09/1b

91ab

80ab

18ab

P.betulifolia

63/1ab

10/1b

90ab

84a

14b

P.n.47.40

63/1ab

14/1ab

96a

75 b

13c

P.n.56.52

60/1ab

27/1a

97a

61bc

18ab

P.n.56.21

55/1b

06/1b

95a

57bc

34a

P.n.62.127 

56/1b

09/1b

79d

71b

22ab

P.n.56.72

54/1b

13/1ab

98a

70b

15b

P.n.42.51 

48/1bc

27/1a

87ab

66bc

14b

P.n.81.507

49/1bc

14/1ab

78d

41d

16b

P.n.81.506

47/1bc

18/1ab

76d

38d

11c

P.n.81.505

45/1bc

02/1c

88ab

44d

14b

P.n.81.509 

45/1bc

09/1b

84c

51cd

15b

P.n.81.504 

41/1c

03/1c

91a

48cd

8d

P.n.81.508

39/1c

02/1c

70d

55cd

10c

P.n.81.510

35/1c

06/1b

78c

47cd

7d

 

در گروه P.alba بیشترین رشد ارتفاعی را کلن غیربومیP.a.17.60و کمترین مقدار را کلن­های بومیP.a. 81.501، P.a.81.500 وP.a.81.502بخود اختصاص دادند(جدول5). از نظر رشد قطری، کلن غیر بومیP.a.44.9بیشترین و کلن­بومیP.a.81.502 کمترین مقدار را دارند. بیشترین درصد زنده­مانی، به کلنP.a.44.9 و کمترین آن به کلن P.a­.81.500تعلق دارد. بیشترین و کمترین درصد یکنواختی رشد، به ترتیب به کلن­هایP.a.44.13 و P.a.81.500 بیشترین درصد آلودگی، به­ترتیب به کلنP.a.49.39و کمترین آن به کلن­های بومی P.a.81.500و P.a.81.501تعلق دارد(جدول5).در گروه P.deltoides بیشترین رشد ارتفاعی به کلن­های P.d.73.51 و P.d 69.55و بیشترین رشد قطری نیز به کلن P.d.69.55تعلق دارد.

بیشترین درصد زنده­مانی به کلن­های P.d.73.51 و P.d.77.51 ، بیشترین یکنواختی رشد به P.d.73.51 مربوط است. بیشترین درصدآلودگی، به کلن P.d.77.51و کمترین آن، به­کلن­هایP.d.missouri و P.d.73.51اختصاص دارد (جدول5). در گروه P.euramericana بیشترین و کمترین رشد ارتفاعی، به ترتیب، به کلن­هایP.e.triploوP.e. 214 و همینطور، بیشترین رشد قطری، به کلن­P.e. triplo و کمترین آن به کلن­هایP.e.214 و P.e.455تعلق دارد.بیشترین درصد زنده­مانی به کلن­هایP.e.455وP.e.262 و بیشترین درصد یکنواختی رشد به کلنP.e. triplo مربوط است. کمترین درصد آلودگی، به کلن­هایP.e.154  و P.e.455و بیشترین آن به کلن­هایP.e. triploوP.e. 262 اختصاص دارد( جدول5).

 

 

جدول 5- مقایسه میانگین مشخصه­های مورد بررسی در کلن­های سه گروه مورد مطالعه

نام کلن

ارتفاع(متر)

قطر(سانتی­متر)

زنده­مانی(درصد)

یکنواختی(درصد)

شدت آلودگی(درصد)

P.a.17.60

31/1a

80/0ab

44ab

84ab

18ab

 

P.a.44.9

17/1ab

96/0a

61a

85ab

17ab

 

P.a.44.13

21/1ab

80/0ab

52ab

88a

14b

 

P.a.49.39

14/1b

75/0b

54ab

78b

24a

 

P.a.81.501

05/1c

61/0c

26b

65c

8d

 

P.a.81.502

 09/1c

34/0d

18c

74b

10c

 

P.a.81.500

 05/1c

57/0c

13d

55d

7d

 

P.d.73.51

80/1a

49/1ab

90a

84a

16c

 

P.d.69.55

81/1a

52/1a

87b

78b

19b

 

P.d.77.51

78/1b

42/1c

89a

54c

21a

 

P.d.missouri

60/1c

46/1b

65c

51c

17c

 

P.e.triplo

83/1a

60/1a

84c

81a

34a

 

P.e.154

80/1ab

36/1b

91b

51c

21c

 

P.e.455

75/1ab

28/1c

94a

54c

23c

 

P.e.vernirubensis 

65/1b

46/1ab

83c

66b

25b

 

P.e.262

64/1b

45/1ab

94a

51c

33a

 

P.e.214 

60/1c

31/1c

85c

52c

32ab

 

         اعدادی که در هر ستون دارای حروف مشترک نیستند در سطح 05/0 اختلاف معنی­داری دارند.


گروه­بندی کلن­های بومی و غیر­بومیP.nigraبر اساس تجزیه خوشه­ای: دندروگرام حاصل از تجزیه خوشه­ای کلن­هایP.nigra (بومی و غیر­بومی)­­­درشکل­2 ارائه شده است. برش دندروگرام درفاصله4 واحد، کلن­های مورد مطالعه­ را در3 گروه قرار داد. به­طوری­که کلن­هایP.n.56.75، P.n.47.40، P.n.56.52،P.n. betulifolia ، P.n.56.72، P.n.49.50 و P.n. 62.12 در گروه1، کلن­هایP.n.56.21 و P.n.42.78 در گروه 2 و کلن­های P.n.81.504، P.n.81.509، P.n.81.505، P.n.42.51، P.n.81.508، P.n.81.506، P.n.81.507و P.n.81.510 در گروه3 قرار گرفتند(شکل2). دسته­بندی کلن­ها با استفاده از دو مولفه اصلی اول و دوم، گروه­بندی بر اساس تجزیه خوشه­ای را تایید کرد و سه گروه در دسته­های جدا از هم قرار گرفتند(شکل3).

 

 

شکل2- دندروگرام حاصل از تجزیه خوشه­ای به روی کلن­های P.nigra بر اساس5 صفت مورد مطالعه

 

 

شکل3- رسته بندی کلنهای گونه نیگرا ا بر مبنای مولفه­های اول و دوم حاصل از تجزیه به مولفه­های اصلی

 

نتایج حاصل از تجزیه واریانس خوشه­ها نشان داد که صفات ارتفاع، قطر، یکنواختی رشد و درصدآلودگی در سطح احتمال ­یک­­درصد و درصد ­زنده­مانی در سطح احتمال پنج ­­درصد اختلاف معنی­داری را در بین گروهها داشتند(جدول6). کلن­های مستقر در گروه1 از نظر بیشتر صفات نسبت به دو گروه دیگر برتری داشتند. کلن­های بومی(گروه سوم) در حد پایین بودند(جدول6).

 

جدول 6– تجزیه واریانس و مقایسه میانگین صفات در گروه­های حاصل از تجزیه خوشه­ای کلن­های P.nigra

صفات

میانگین مربعات

بین گروه ها

گروه 1

گروه 2

گروه 3

ارتفاع(متر)

78/0**

63/1a

61/1a

43/1b

قطر(سانتی­متر)

315/0**

22/1b

75/1a

13/1c

 درصد زنده­مانی

14/185*

43/91a

00/85b

50/81c

درصد یکنواختی

03/1389**

57/75a

50/68b

75/48c

درصدآلودگی

76/165**

43/16a

00/26b

88/11c

**: معنی دار در سطح1%*معنی دار در سطح5%

 

دندروگرام حاصل از تجزیه خوشه­ای کلن­هایP.nigra و P.albaبومی(محلی) درشکل4 ارائه شده است. برش دندروگرام در فاصله5 واحد، کلن­های مورد مطالعه را در2 گروه قرار داد. کلن­های P.n.81.504، P.n.81.509، P.n 81.505،  P.n.81.508، P.n.81.506، P.n.81.507 و P.n.81.510 درگروه1 قرار گرفتند و کلن­هایP.a.81.501، P.a.81.502و  P.a.81.500 در گروه2 قرار گرفتند(شکل4).

 

 

شکل4- دندروگرام حاصل از تجزیه خوشه­ای بر اساس5 صفت مورد مطالعه روی کلن­های محلی P.nigra وP.alba

 

شکل5- نمودار دو بعدی پراکنش خوشه­ها بر مبنای مولفه­های اول و دوم حاصل از تجزیه به مولفه­های اصلی

 

دسته­بندی کلن­ها با استفاده از دو مولفه اصلی اول و دوم، گروه­بندی بر اساس تجزیه خوشه­ای را تایید کرد و دو گروه در دسته­های جدا از هم قرار گرفتند(شکل5). مقادیر نسبی ضریب بردارهای ویژه در مولفه اول نشان داد (جدول 7) که صفات ارتفاع، قطر و درصد زنده­مانی با ضریب مثبت همبستگی داشتند و مهم­ترین ­صفات برای گروه­بندی کلن­ها در تجزیه خوشه­ای محسوب می­شوند به­نحوی­که کلن­های موجود در خوشه1 سمت راست نمودار، دارای ارتفاع، قطر و درصد زنده­مانی بیشتر و خوشه2 سمت چپ دارای درصد یکنواختی و مقاومت به آفات و بیماری بیشتری بودند(جدول 8).

نتایج حاصل از تجزیه واریانس خوشه نشان داد که ارتفاع، قطر و درصدزنده­مانی در سطح احتمال1 درصد و درصد یکنواختی در سطح احتمال5 درصد تنوع معنی­داری را در بین گروه­ها داشتند و درصد آلودگی در خوشه­بندی تاثیری نداشت(جدول7). کلن­های مستقر در گروه1 از نظر بیشتر صفات نسبت به گروه2 برتری داشتند. کلن­های بومی(محلی)  P.albaدر حد پایین بودند (جدول8).

جدول7 - تجزیه به مولفه­های اصلی و برآورد مقادیر ویژه، درصد واریانس و ضریب بردارهای ویژه  برای صفات مورد مطالعه کلن­ها

صفات

مولفه اول

مولفه دوم

ارتفاع(متر)

64/0

029/0-

قطر(سانتی­متر)

70/0

026/0

 درصد زنده­مانی

521/0

111/0

درصد یکنواختی

042/0-

955/0-

درصدآلودگی

391/0-

125/0

مقادیر ویژه

782/1

021/1

درصد کل واریانس

625/0

307/0

درصد واریانس تجمعی

625/0

722/0


جدول8– تجزیه واریانس و مقایسه میانگین صفات  مورد­ مطالعه حاصل از  تجزیه خوشه­ای ، کلن­های بومی P.nigra  وP.alba

صفات

میانگین مربعات

بین گروه ها

گروه 1

گروه 2

ارتفاع(متر)

285/0**

14/1a

06/1 b

قطر(ساتی­متر)

750/0**

10/1 a

51/0 b

 درصد زنده­مانی

17/7998**

71/80a

00/19b

درصد یکنواختی

51/709*

28/46 b

67/64 a

درصدآلودگی

02/ 22 ns

57/11a

33/8 a

ns معنی دار ، **معنی­دار در سطح1% و*معنی­دار در سطح5%


گروه­بندی34 کلن مورد مطالعه بر اساس تجزیه­خوشه­ای: دندروگرام حاصل از تجزیه خوشه­ای کلیه کلن­های مورد مطالعه، در شکل6 ارائه شده است. برش دندروگرام در فاصله8 واحد، کلن­های مورد مطالعه را در4 گروه قرار داد. گروه1 شامل10کلن، P.n.56.75، P.n.47.40، P.n.56.52، P.n. betulifolia، P.n.49.50،P.d.73.51، P.d.69.55، P.n.42.51، P.n.42.78 و P.n.56.72 بودند. گروه2 شامل10 کلنP.n.62.12، P.n.56.21، P.e.vernirubensis ، P.e. triplo، P.e455،  P.e.262، P.e.154، P.e.214، P.d. missouri و P.d.77.51  بودند. گروه3 شامل7 کلن، P.n.81.504، P.n.81.509، P.n. 81.505، P.n.81.508 ، P.n.81.506، P.n.81.507 و P.n.81.510 بودند و گروه4 شامل7 کلن،P.a.81.501، P.a.81.502، P.a. 81.500، P.a 17.60، P.a 44.9، P.a. 44.13 و P.a. 49.39 بود(شکل6).

پراکندگی 34 کلن مورد مطالعه در4 خوشه، بر اساس مولفه اصلی اول و دوم در شکل7 آمده است. گروه­بندی کلن­ها با استفاده از دو مولفه، گروه­بندی بر اساس تجز­یه خوشه­ای را تایید کرد و چهار گروه، در دسته­های جدا از هم قرار گرفتند (شکل7).

نتایج حاصل از تجزیه واریانس بین گروه­ها نشان داد که کلیه صفات در سطح احتمال1 درصد اختلاف معنی­داری دارند(جدول9). کلن­های مستقر در گروه یک از نظر بیشتر صفات نسبت به گروه­های دیگر برتری دارند (جدول 9). 

 

 

شکل6- دندروگرام حاصل از تجزیه خوشه­ای کلن ها به روشWard  بر مبنای 5 صفت مورد مطالعه

 

برای تعیین نقش و مقدار اثر هر یک از صفات مورد مطالعه در تجزیه خوشه­ای، تجزیه به مولفه­های اصلی انجام شد. تجزیه به مولفه­های اصلی در 5 صفت اندازه­گیری شده در جدول10 آمده است. مولفه­های اول و دوم به ترتیب 6/59 % و 7/20 % و در مجموع 3/80 % از کل واریانس متغیرها را توجیه نمودند.

 

 

شکل7- پراکنش خوشه­ها بر مبنای مولفه­های اول و دوم حاصل از تجزیه به مولفه­های اصلی

 

مقادیر نسبی ضریب بردارهای ویژه در مولفه اول نشان داد که صفات ارتفاع، قطر و درصد زنده­مانی با ضریب مثبت همبستگی داشتند و مهم­ترین ­صفات برای گروه­بندی کلن­ها در تجزیه خوشه­ای محسوب می­شوند. در مولفه دوم، صفت درصد یکنواختی نهال­ها با ضریب منفی، در تجزیه خوشه­ای محسوب می­شود(جدول 10).

 

جدول9– تجزیه واریانس و مقایسه میانگین صفات مورد مطالعه  کلن­ها در گروههای حاصل از تجزیه

صفات

میانگین مربعات

بین گروه ها

گروه 1

گروه 2

گروه 3

گروه 4

ارتفاع(متر)

492/0**

66/1a

68/1a

42/1b

15/1c

قطر(سانتی­متر)

851/0**

36/1a

41/1a

10/1b

69/0c

 درصد زنده­مانی

92/4410**

60/91a

30/84b

71/80c

03/38d

درصد یکنواختی

53/1654**

60/76a

80/58c

29/46d

57/75b

درصدآلودگی

03/295**

00/16b

20/26a

00/13c

86/16b

                  **:معنی­دار در سطح1%

 

بحث 

به منظور معرفی یک گونه گیاهی و توصیه آن به تولید­کنندگان، در نظر گرفتن عوامل رویشی و مقاومتی اجتناب­ناپذیر است. البته، معیار انتخاب برای اهداف مختلف می­تواند متفاوت باشد. به­عبارت دیگر، اگر هدف پوشش سبز باشد در نظر گرفتن زنده­مانی و مقاومت به عوامل بیولوژی اهمیت دارد.

 

جدول 10- تجزیه به مولفه­های اصلی و برآورد مقادیر ویژه، درصد واریانس و ضریب بردارهای ویژه  برای صفات مورد مطالعه کلن­ها

صفات

مولفه اول

مولفه دوم

مولفه سوم

مولفه چهارم

مولفه پنجم

ارتفاع(متر)

544/0

037/0-

020/0-

194/0

790/0-

قطر(سانتی­متر)

546/0

028/0

052/0-

634/0

544/0

 درصد زنده­مانی

541/0

151/0

370/0-

710/0-

268/0

درصد یکنواختی

022/0-

955/0-

277/0-

040/0-

092/0

درصدآلودگی

376/0-

025/0

861/0-

234/0

009/0

مقادیر ویژه

982/2

034/1

681/0

171/0

131/0

درصد کل واریانس

596/0

207/0

136/0

034/0

026/0

درصد واریانس تجمعی

596/0

803/0

940/0

974/0

956/0


در مورد درختان سریع­الرشد مانند صنوبر که هدف از کاشت آنها تولید چوب است، رویش و به دنبال آن مقاومت به آفات و بیماری­ها حائز اهمیت است(1). در تحقیق حاضر در کلن­هایP.nigra، اختلاف زیادی از نظر رشد قطری و ارتفاعی مشاهده شد. بیشترین میانگین رشد ارتفاعی را در این گروه، کلنP.n.56.75 به­خود اختصاص داد. با این وجود، کلن­های P.n. 49.50،  P.n.42.78، P.n. betulifolia، P.n .47.40 و P.n. 56.52 نیز از نظر ویژگی­های کمی و کیفی در بین کلن­های غیر بومی رشد مطلوبی داشتند. کلن­هایP.n.56.75،  P.n.56.52، P.n.betulifolia، P.n.62.145، P.n.63.135و P.n.47.40در ایستگاه کوشکن زنجان از رشد بیشتر برخوردار بودند(12). در تحقیق حاضر، در بین کلن­های بومی(جمع­آوری شده از مناطق صنوبرکاری شده استان) کلنP.n.81.507. با مبداء اردبیل بیشترین رشد ارتفاعی و قطری را در این گروه بخود اختصاص داد. در این مطالعه، در بین کلن­های غیر بومی، کلن­هایP.n.56.72، P.n.47.40، P.n. 56.52، P.n.56.21 و P.n.56.75و در بین کلن­های بومی، کلن P.n. 81.504بیشترین میزان زنده­مانی را به­خود اختصاص دادند. درصد زنده­مانی کلن­ها در پایان دوره رشد، عامل مهمی در صنوبرکاری محسوب می­شود. صرف­نظر از خصوصیات ژنتیکی کلن یا گونه تا حدودی با اعمال تیمار­های لازم از جمله کاشت در زمان مناسب، می­توان درصد زنده­مانی را افزایش داد (13). در بین کلن­های غیر بومیP.albaنیز اختلاف زیادی از نظر رشد قطری و ارتفاعی مشاهده شد به­طوری­که کلنP.a. 17.60و کلنP.a.44.9 به ترتیب دارای بیشترین رشد ارتفاعی و قطری بودند. در بین کلن­های P.alba که درایستگاه البرز کرج مورد بررسی قرار گرفتند، کلن­های P.a.58.57، P.a.44.9 و P.a.nivea بیشترین رویش (قطری و ارتفاعی) را دارا بودند (8). از نظر مشخصه زنده­مانی، کلن­های P.a.44.9 و P.a.81.500 با مبداء مشکین­شهر به ترتیب بیشترین و کمترین درصد زنده­مانی را در این گروه به­خود اختصاص دادند. گروه صنوبرهای P.alba به­دلیل کاهش درصد قلمه­های سبز شده و قدرت ریشه­زائی کمتر، از درصد زنده­مانی کمتری برخوردارند(8). در میان گونه­های مختلف صنوبر از نظر درصد زنده­مانی اختلاف معنی­داری وجود دارد و بیشترین درصد زنده­مانی به گونه­هایP.euramericana و P.nigra و کمترین آن به کلن­هایP.alba تعلق دارد(16). در مطالعه­ما، در بین کلن­هایP .deltoides، کلن­هایP.d.73.51 و P.d.69.55 دارای بیشترین مقدار رشد قطری و ارتفاعی بودند. در بین گروه صنوبر P.deltoides کلن­های P.d.69.55 وP.d.73.51 از رشد مناسبی برخوردارند(5). در بین گروه صنوبر P.deltoides  توان تولید کلن­های P.d.69.55 وP.d.77.51 نسبت به سایر کلن­ها بیشتر است (6). کاشت10 کلن مختلف از گروه P.deltoides روی خاک شنی -لومی جلگه­ گنگ در هند نشان داد کلن69.55. P.dبیشترین رشد رویشی­ را دارد (17). در این مطالعه در بین کلن­هایP.euramericana، کلن­هایP.e.triplo و P.e.214 به ترتیب بیشترین و کمترین رشد ارتفاعی و قطری به خود اختصاص دادند. در بین کلن­هایP.euramericana  که در ایستگاه کوشکن زنجان مورد بررسی قرار گرفتند، کلنP.e.triploبیشترین رویش را دارا بوده است(12). در بین 16 کلن P.euramericana که در ایستگاه صفرابسته گیلان بررسی شدند، نتایج نشان داد کلن P.e.triploاز لحاظ خصوصیات رویشی در وضعیت مطلوبتری قرار دارد(7).

درنهایت­ در مقایسه با سایر کلن­ها، 10­کلن، P.n.56.75، P.n .47.40، P.n.56.52، P.n. betulifolia ، P.n 49.50،P.d.73.51، P.d.69.55، P.n. 42.51، P.n.42.78 و P.n.56.72در الویت اول و10 کلنP.n.62.12 P.n.56.21، P.e.vernirubensis، P.e.triplo، P.e.455، P.e.262، P.e.154، P.e.214، P.d.missurio و P.d.77.51 در الویت بعدی قرار دارند که می­تواند به تولید­کنندگان نهال، باغداران و صنوبرکاران شهرستان اردبیل و مناطق اقلیمی مشابه توصیه شوند. در­ضمن، اگرچه کلن­های بومی پاسخ مطلوبی به شرایط ادافیکی و اقلیمی نهالستان مورد مطالعه ندادند، با این وجود، برخی کلن­ها، نظیر P.n.81.504 وP.n.81.505 به­دلیل زنده­مانی بالا، مقاومت خوب به آفات و بیماری­ها، و نیز توجه به حفاظت ذخایر ژنتیکی صنوبرهای بومی برتر استان، می­توانند در اولویت پروژه­های تولید نهال و درختکاری استان قرار گیرند.

1- املشی،م. صالحی،م .، 1390. بررسی عملکرد کمی و کیفی 10کلن برتر صنوبر در خزانه­های تولید نهال در استان گیلان. تحقیقات جنگل و صنوبر، شماره 2: 278-268. ‌

2- بی­نام،.1390.آمار هواشناسی ایستگاه اردبیل. سازمان هواشناسی استان اردبیل.

3- ساعدنیا، و.، 1376. معرفی ایستگاه تحقیقات آراللوی اردبیل. مرکز تحقیقات منابع­طبیعی و کشاورزی استان اردبیل.42 صفحه.

4- گودرزی، غ.، مدیررحمتی، ع.، 1381 . بررسی نهال­های یک­ساله کلن­های مختلف صنوبر در خزانه سلکسیون استان مرکزی. تحقیقات جنگل و صنوبر ، شماره 9 : 37-82 .‌

5- گودرزی، غ.، احمدلو، ف.، طبری، م.، 1390. بررسی رشد، زنده­مانی و یکنواختی کلن­های مختلف صنوبر در خزانه سلکسیون استان مرکزی. تحقیقات جنگل و صنوبر، شماره 4: 585-572.‌

6- لشگربلوکی،ا.، پارساپژوه، د.، فامیلیان،ح. 1387. مطالعه مقایسه­ای ساختار تشریحی چوب دو کلن موفق Populus deltoids 77/11 & 69/55  در گیلان. مجله زیست شناسی ایران. 21(4): 736-730.

7- لشگربلوکی،ا.، مدیر­رحمتی، ع.،کهنه، ا.، موسوی کوپر، س.ع.،1392. مطالعه ویژگیهای فنولوژیکی و سایر خصوصیات رویشی کلن­های صنوبر گونه Populus euramericanaدر گیلان.مجله پژوهش­های گیاهی(زیست شناسی ایران). 26 (4): 336-326.

8- مدیررحمتی، ع.، همتی ،ا.، و قاسمی،ر.، 1376. بررسی مشخصات کلن­های صنوبر درخزانه­های آزمایشی. مجله پژوهش و سازندگی شماره 38 : 50-61 .

9- مدیررحمتی، ع.، 1387. برنامه راهبردی زراعت­چوب در کشور. موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور. گروه تحقیقات صنوبر و درختان سریع الرشد.93 صفحه.

10- مقدم، م.، محمدی، س. ا.، آقایی، م.، 1373. آشنایی با روش­های آماری چند متغیره (ترجمه). انتشارات پیشتاز علم.208 صفحه.

11- میر­دامادی ، ا.، 1348. خزانه­های آزمایشی صنوبر، سازمان جنگلها و مراتع کشور.140 ص.

12- نبئی، ق.، مدیر رحمتی، ع.، علیزاده، م.،1381. بررسی کلن­های صنوبر 1:1 ساله در خزانه سلکسیون زنجان. تحقیقات جنگل و صنوبر، شماره 10: 154-142.

 

13- Coyle., D. and Coleman, M., 2006. Survival and growth of 31 Populus clones in South Carolina.USDA Forest Service. Biomass and Bioenergy, 30: 750-758.

14-Guo, X.Y. and Zhang, X.S., 2010. Performance of 14 hybrid poplar clones grown in Beijing, China. Journal of Biomass and Bioenergy, 34(6): 906-911.

15- Hansen E.A.,1991. Poplar woody biomass yields: a look to the future. Biomass and Bioenergy;1:1-7.

16- Konstantinos, S., Ioannis, T. and Dimosthenis, M., 2002. Biomass productions from a short rotation experimental  planting of  ten poplar clones in Greece, IUFRO Meeting  Management of Fast Growing Plantation, Izmit- Turkey, 11-13 Sep. 2002: 43-50.

17-Sidhu., D.S. and  Dhillon, G.P.S., 2007. Field  performance  of  ten clones and  two sizes  of  planting  stock of Populus deltoides on the Indo – Ganbetic Plains of  India. New Forests, 34(2): 115- 122.

18-Singh, N.B., Kumar, D., Rawat, G.S., Gupta, R.K., Singh, K. and  Negi, S.S., 2001. Clonal evaluation on poplar (Populus deltoides Bartr.) in eastern Uttar Pradesh. II- estimates of genetic parameters in field testing. Indian Forester, 127(2): 163-172.

19-Spass, J., 1987. Activity  report of the Belgian. National Poplar Commision of  Turkey. Beijing ,China,  5-8 Sep.1987: 165-168.

20-Swamy, S.L., Jaiswal ,A.K and Puri, S., 2001. The potential of  Populus deltoides in the sub-humid tropics of central India: survival, growth and productivity. Indian Forester, 127(2): 173–186.