Study of libani group of Oaks in Zagros mountains and introduce a new record of them for the flora of Iran.

Document Type : Research Paper

Abstract

Study of libani group of Oaks in Zagros mountains and introduce a new record of them for the flora of Iran.
Abstract:
Oak Libani groups were belong to dentate oaks which distributed in the north of Zagros mountains(Iran). This group have two species in Iran: Quercus libani and Q. trojana. Q. trojana reported as a new speceis for the flora of Iran and distinguished by bellow characters: It is typically a small tree and easily identified by its semi-evergreen, small, subcoriaceous elongated and regularly sinuate-dentate leaves. Its nearest relative, Q. libani G. Olivier, differs from Q. trojana by its longer petioles, greater numbers of aristate teeth and bigger fruits. Quercus trojana is rather variable, especially in leaf size and shape, the number of teeth on the leaf margins and in the indumentum. Leaf hairs, if present, are stellate with (2-)3-8(-14) rays. The leaves are densely stellate-hairy on the abaxial surface.

Keywords

مطالعه بلوط‌های گروهLibani  در کوه‌های زاگرس و بیان نکاتی جدید پیرامون آنها

محمد مهرنیا1*و مصطفی اسدی2

1 خرم آباد، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی ومنابع طبیعی استان لرستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی

2 تهران، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی

تاریخ دریافت: 17/10/91             تاریخ پذیرش: 18/2/92

چکیده

بلوط‌های گروه Libani از گروه بلوط‌های دندانه‌دار بوده، که در مناطق شمال زاگرس انتشار دارند. بلوط‌های این گروه دارای دو گونه می‌باشند، که عبارتند از: Quercus libani و Q. trojana. گونه Q. trojana برای اولین بار به‌عنوان یک گزارش جدید از فلور ایران گزارش می‌گردد. گونه Q. trojana بواسطه صفات زیر از گونه Q. libani تمایز پیدا می‌کند: برگها تا حدودی براق، کوچک، باریک و بلند و دارای دندانه‌های سینوسی منظم، تعداد دندانهای ریش‌دار برگ کمتر، دمبرگها کوتاه‌تر و میوه‌ها کوچکتر می‌باشد. تصاویر میکروسکوپ الکترونی از برگهای هر دو گونه نشان داد که گونه Q. libani در دو سطح با کرکهای ظریف، ستاره‌ای و یا ساده می‌باشد؛ البته در سطح بالایی کرکها کم یا تقریباً بدون کرک و در سطح پایینی بطور متوسط کرکدار، و گاهی هر دو سطح بدون کرک است؛ در صورتی‌که در گونه Q. trojana در سطح بالایی کرکها تنک و یا تقریباً بدون کرک و سطح زیرین برگ بشدت کرکدار ( نمد مانند) و کرکها ستاره‌ای می‌باشند.

واژه‌های کلیدی: بلوط، زاگرس، Quercus libani، Q. trojana، گزارش جدید، میکروسکوپ الکترونی.

* نویسنده­ مسئول، تلفن: 06633302080 ، پست الکترونیکی: [email protected]

مقدمه

 

جنس بلوط در سرتاسر نیمکره شمالی یعنی آسیا، آمریکای شمالی، اروپا و آفریقا گسترش داشته و تا نزدیکی‌های خط استوا پیش می‌رود (11 و 28). این جنس دارای 500 تا 600 گونه در آسیا، اروپا، شمال آفریقا، آمریکای شمالی و مرکزی می‌باشد (25 و 24). گونه‌های بلوط از ساحل دریا تا ارتفاع 4000 متری در کوه‌های هیمالیا رشد می‌کنند (26 و 33). در سرتاسر پراکنش طبیعی آنها، این سرده دارای گونه‌های متفاوتی می‌باشد که به زیستگاه‌های بسیار متنوع سازگار شده‌اند (13). از باتلاق‌ها تا بیابان‌ها و از مناطق پست تا ارتفاعات بالا (9). بلوط‌ها همچنین دامنه‌ای از شکلهای زیستی را نشان می‌دهند، از درختچه‌ها تا درختان غول پیکر (12 و 14). محدوده پراکنش گونه‌ها می‌تواند از مناطق خیلی محلی تا مناطق بسیار وسیع بین قاره‌ای تفاوت داشته باشند. مثالهای معروف از گونه‌هایی که دامنه پراکنش وسیعی دارند عبارتند از: Q. alba, Q. rubra  در آمریکای شمالی، Q. acutissima وQ. mongolica  در آسیا،
 Q. petraea  و Q. robur  در اروپا و آسیا (14 و 23).

مهمترین جنس جنگلهای ایران بلوط می باشد (2). گونه های متفاوت بلوط در مناطق وسیعی از جنگلهای زاگرس، ارسباران و شمال کشور پراکنش دارند. جامعترین تقسیم‌بندی بلوط‌های ایران توسط جوانشیر (4 و 5) انجام شده است. بلوط‌‌ها بر اساس ریخت برگ و میوه طبقه‌بندی شده‌اند. بلوط‌ها بر اساس تنوع برگ به دو زیر جنس تقسیم شده‌اند: زیر جنس Quercus، که برگهای داخل جوانه تخت هستند؛ و زیر جنس Complanate که برگهای داخل جوانه تاخورده هستند. زیر جنس Complanate به دو سکسیون تقسیم شده است: Oligandrae (گلهای نر با 4 یا 5 پرچم) و Polyandrae (گلهای نر با 6 یا 7 یا پرچم‌های بیشتر) (5). تقسیم‌بندی انجام شده از گونه‌های بلوط آنها را بصورت تاکسونهای خیلی نازک و باریکی درآورده، به‌طوری‌که بسیاری از زیرگونه‌ها به گونه تبدیل  شده‌اند. مثلاً گونه  Q. brantii به 11 آرایه تبدیل شده بود و مجموع آرایه‌های بلوط ایران به 40 رسیده بود (4). از این چهل تاکسون، تعداد 18 تاکسون برای اولین بار توسط جوانشیر معرفی شده است (5).

در فلور ایرانیکا (27) بلوط‌های ایران در زیر جنس Quercus و دو سکسیون Cerris وQuercus  قرار گرفتند. مطابق طبقه‌بندی مینسکی (1971) بیشتر گونه‌ها و زیر گونه‌های معرفی شده توسط جوانشیر (1967)، به‌عنوان مترادف هم تشیخص داده شدند و تعداد آرایه‌ها به 10 تا کاهش پیدا کرد (4، 15 و 25). پناهی (1390) بر روی بلوط‌های ایران مطالعه کرده که عمدتا در راستای کارهای جوانشیر حرکت کرده و گونه‌های مطرح شده توسط ایشان تقریبا همان گونه‌های جوانشیر می‌باشند(3).

مطالعه موجود قسمتی از بازنگری تاکسونومیکی بلوط های زاگرس با استفاده از مارکرهای مولکولی(ITS1 و ITS2) و شواهد مورفولوژیک می باشد (10، 15 و 16). نتایج حاصل از آنالیزهای مولکولی در یک مقاله جداگانه منتشر می‌گردند. در این مطالعه کارهای قبلی انجام شده در مورد بلوط های گروه یوول (Libani group) که در زاگرس پراکنش دارند، مورد بررسی قرار گرفته (4، 5، 1، 3، 8 و 18) و  ضمن بررسی مسائل و مشکلات نامگذاری در مورد این گروه از بلوط‌های زاگرس، بازنگری مجدد تاکسونومیکی در مورد آنها انجام شد.

مواد و روشها

منطقه مورد مطالعه: منطقه پراکنش بلوط‌های گروه Libani از استان آذربایجان‌غربی آغاز شده و تا استان کردستان ادامه می‌یابد. یعنی بلوط‌های این گروه در مناطق شمالی کوه‌های زاگرس انتشار دارند.

تهیه و جمع‌آوری نمونه‌های گیاهی: ابتدا نمونه های موجود در هرباریوم های TARI، NFR، HSK و مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان لرستان مورد مطالعه قرار گرفتند (22). سپس با توجه به مطالعه منابع موجود، محل رویش نمونه‌ها شناسایی شده و بیشتر نمونه‌ها از محل رویشگاه طبیعی در طی چند مسافرت به مناطق مختلف زاگرس جمع آوری گردیدند. برای شناسایی نمونه ها منابع ذیل مورد استفاده قرار گرفتند: بلوط های ایران (17)، فلور ایرانیکا (27)، فلور ترکیه (21)، بلوط های آسیا (26)، بعلاوه عکس های دیجیتال نمونه های تیپ که توسط هرباریوم های باغ گیاه شناسی ادینبورگ و باغ گیاه شناسی بلژیک تهیه شده بودند، مورد استفاده قرار گرفتند. در ابتدا شناسایی تمام نمونه ها بر اساس کارهای جوانشیر (17، 4و 5) انجام شد، سپس شناسایی‌های صورت گرفته با کار مینسکی (26 و 27)، فلور سایر کشورها و سایر منابع ذکر شده مقایسه گردید (3 و 8).

برگهای سالم و بدون آفت زدگی برای استخراج DNA و مطالعات ریزریخت شناسی برگ مورد استفاده قرار گرفتند. برگهای مورد مطالعه برای تهیه نمونه های میکروسکوپ الکترونی به مدت 5 دقیقه در اتانول 96% قرار گرفتند تا گرد و غبار و ذرات مومی اپی کوتیکولاری از روی آنها برداشته شود. سپس هر نمونه روی پایه های آلومینیومی تثبیت شده و با یک لایه نازکی از طلا پوشیده شدند. نمونه ها با استفاده از میکروسکوپ الکترونی مدل LEO440i  مورد مطالعه قرار گرفتند. واژه‌شناسی برای نوع کرکها بر اساس روش هاردین مورد استفاده قرار گرفت (19 و20).

نتایج

شناسایی نمونه ها: بعد از شناسایی نمونه ها با استفاده از منابع ذکر شده، مراجعه به طبیعت و تطبیق دادن شرح ها با واقعیت های موجود در محیط و آنالیز داده های مولکولی (29 و 31)، مشخص گردید که تنها دو گونه از این گروه در ایران وجود دارد که عبارتند از:
Quercus libani Oliv. و Q. trojana P.B. (جدول 1).
Q. trojana P.B.  برای اولین بار بعنوان یک گونه جدید برای ایران معرفی می‌گردد.

تحلیل مطالعات جوانشیر (1967) بر روی بلوط های گروه Libani

1- Quercus libani  Oliv., Voy. Emp. Othoman, Atlas: tab. 32 (1801).

Syn: Q. carduchorum C. Koch, Linnaea 22: 320 (1849). Q. apiculata  Djavanchir, Les chenes de l Iran 55(1967). Q. hedjazii Djavanchir, l. c.: 82.  Q. ophiosquamata Djavanchir, l. c.: 97.  Q. ovicarpa Djavanchir, l. c.: 101. Q.polynervata Djavanchir, l. c.: 105. Q. tregubovii Djavanchir, l. c.: 117. 

جوانشیر (1967) گونه Quercus libani  را بصورت هشت گونه مستقل از همدیگر در نظر گرفت (جدول 2). مهمترین صفت مورد استفاده در جداسازی گونه‌ها، برگ و حاشیه های آن بوده است. با مراجعه به طبیعت مشخص گردید، شش نوع برگ روی یک پایه درخت وجود دارد (شکل 1). این اختلاف شکل برگها می تواند بیان کننده مراحل متفاوت نمو برگ باشد. به‌طوری‌که شکل برگهای یک پایه مشاهده شده در اوایل تیرماه، در بازدید مهرماه بسیار متفاوت شده بود.

 

 

جدول 1- گونه‌های گروهLibani  و مقایسه آنها با گونه‌های معرفی شده توسط جوانشیر (1967)

لیست نهایی گونه‌های زاگرس

اسامی گونه‌ها بر اساس کار جوانشیر (1967)

Quercus libani  Oliv.

Q. carduchorum C.Koch, Q. apiculata Djavanchir, Q. hedjazii Djavanchir, Q. ophiosquamata Djavanchir, Q. ovicarpa Djavanchir, Q.polynervata Djavanchir, Q. tregubovii Djavanchir.

Quercus trojana

Q. irregularis Djavanchir, Q. magnosquamata Djavanchir, Q. subcordata Djavanchir, Q. Scalaridentata Djavanchir.

 

 

 

جدول 2- لیست گونه‌های مترادف Quercus libani و ویژگیهای آنها

گونه 

               مهمترین صفت برای شناسایی گونه‌های بلوط (جوانشیر، 1967) 

Q. carduchorum

داشتن برگهایی با بریدگی‌های نامنظم و عمیق، فلس‌های پیاله در قاعده زگیل‌دار

Q. apiculata

سطح پایینی برگ دارای کرکهای تنک و پراکنده و تقریبا بدون کرک، فلس‌های پیاله به طرف خارج خمیده

Q. hedjazii

برگها در هر دو سطح کاملا بدون کرک، پیاله با فلس‌های خوابیده، فراوان و یکپارچه

Q. ophiosquamata

کناره برگ مواجو سینوسی در قاعده قلبی شکل، سطح پیاله صاف و فلس‌ها لوزی شکل

Q. ovicarpa

برگها غیر قلبی، با حاشیه سینوسی عمیق، پیاله به طرف نیمه تحتانی اندکی پهن، دوسوم طول یا بیشتر فندقه را دربر می‌گیرد، فلس‌ها با پهنای بیشتر از طول، در لبه باریک شونده

Q.polynervata

سطح پایینی برگ دارای کرکهای تنک و پراکنده و تقریبا بدون کرک، پیاله با فلس‌های پهن، بعضی چسبیده به همدیگر

Q. tregubovii

برگها غیر قلبی، با حاشیه سینوسی عمیق، پیاله نصف طول فندقه را دربر می‌گیرد، برگها در قاعده گوه‌ای شکل، فلس‌های پیاله در قاعده خیلی پهن

 

آنچه لازم است اشاره شود، این است که صفات بکار برده شده برای گونه‌های مطرح شده (جدول 2) مربوط به شرح گونه Quercus libani  بوده و حتی مجموع این صفات روی یک پایه درخت مشاهده می گردند ( شکل 1). همانطور که در شکل (1) مشاهده می گردد، شش نوع برگ روی یک پایه درخت وجود دارد. تصاویر A و B مربوط اواخر  خرداد ماه می باشند و بقیه تصاویر مربوط به همان پایه درخت و در آبان ماه تهیه شده‌اند. حال اگر بدون مراجعه به طبیعت و تنها بر اساس نمونه های هرباریومی قضاوت شود که همه تنوعات یک پایه در آنها جمع نشده است، فرد ممکن است دچار اشتباه شده و هر کدام از تصاویر را متعلق به یک گونه تشخیص بدهد، مثلا" تصاویر A، B، C و D را متعلق به
Q. carduchorum، تصویر E را متعلق به Q. ovicarpa و Q. hedjazii، و تصویر F را متعلق به Q. polynervata تشخیص بدهد، در صورتیکه همه این تصاویر متعلق به یک پایه درخت Quercus libani بوده، که توسط نگارنده تهیه شده است. بنابراین به نظر می‌رسد، جوانشیر قبل از شناسایی نمونه ها به طبیعت مراجعه کرده و یک کلکسیون از نمونه ها را جمع آوری نموده، سپس شناسایی آنها را شروع کرده است. و همین سبب بوجود آمدن تنوعات گونه‌ای در کار ایشان شده است.

تصاویر میکروسکوپ الکترونی از سطح برگها نشان داد که گونه Q. libani تقریبا فاقد کرک یا دارای کرکهای ستاره‌ای شکل پراکنده در سطح تحتانی می‌باشد(شکل 9). همانطور که در جدول 2 مشاهده می‌گردد، جوانشیر (1967) گونه ها را بدون کرک و یا دارای کرکهای پراکنده معرفی می‌کند، که این هم از ویژگیهای  Q. libani می‌باشد.

2- Quercus trojana.

در فلور ایرانیکا (27) Q. trojana  از ایران گزارش نشده است. جمع آوری از  طبیعت و مطالعه نمونه های موجود در هرباریوم نشان داد که این گونه در ایران وجود دارد. مطالعه جوانشیر (1967) نشان داد که این نمونه توسط ایشان جمع آوری شده، ولی تحت عنوان گونه های دیگری معرفی شده است (جدول 3). نگارنده ضمن اینکه Q. trojana را بعنوان یک گونه جدید برای فلور ایران معرفی می نماید، دلایل همنام بودن گونه های معرفی شده توسط جوانشیر (1967) با این گونه را توضیح می دهد (شکل 3).

همه این صفات ذکر شده متعلق به گونهQ. trojana  بوده که در شکل 3 جزئیات آن کاملا مشخص می باشد. کلیه تصاویر که در شکل 3 دیده می شود، مربوط به یک پایه درخت بوده و حتی میوه های آن دارای یک پایک مشترک هستند، ولی اگر بصورت جدا از هم در مورد آنها قضاوت کنیم، باید گفت تصویر A مربوط به گونه Q. subcordata، تصویر C مربوط به گونه Q. irregularis و تصویر D مربوط به گونه Q. magnosquamata می باشد. اختلافی که در تصویر C و D دیده می شود مربوط به مراحل فنولوژیکی و رسیدن بذر می باشد. در تصویر D بذرها رسیده تر هستند و در نتیجه فلس ها حالت ارتجاعی و برگشتی به خود گرفته تا پیاله انبساط پیدا کرده و بذر بتواند از داخل پیاله خارج شود ولی تصویر C  بذر هنوز به مرحله رسیدگی کامل نرسیده و فلس ها بصورت کشیده و غیر برگشتی هستند، در واقع حالت انقباضی دارند، تا بذر از داخل پیاله بیرون نیفتد (32). حالا اگر بدون توجه به مراحل فنولوژیکی و تنها بر اساس نمونه های هرباریومی جدا از هم قضاوت کنیم، قطعا این اختلافات را ناشی از تفاوت های تاکسونومیکی در نظر می گیریم. در شکل 4 تصویر نمونه ای که توسط جوانشیر به‌عنوان
Q. magnosquamata معرفی گردیده، دیده می شود. این تصویر در واقع Q. trojana  می باشد.

 

 

 

شکل 1- انواع مختلف برگ روی یک پایه درخت Quercus libani Oliv..

 

شکل 2- معرفی دو نمونه تحت عنوان گونه‌های(B)  Q. apiculata و(A)  Q. hedjazii (در صورتی‌که همان Quercus libani هستند، برای اثبات مترادف بودن اینها، از نمونه‌هایی که توسط جوانشیر جمع‌آوری شده‌اند هم استفاده گردید).

جدول 3- لیست گونه‌های مترادف Quercus trojana و ویژگیهای آنها

                        مهمترین صفت برای شناسایی گونه‌های بلوط (جوانشیر، 1967) 

گونه 

برگها در سطح پایین پوشیده از کرکهای متراکم، فلس‌ها بلند و کشیده، جدا از یکدیگر، غیر لوزی شکل

Q. irregularis

فلس‌های پیاله بلند، به صورت رشته‌های طولی به طرف خارج خمیده، قسمت زیادی از طول فلس بصورت هلال خمیده به طرف لبه پیاله کشیده شده است.

Q. magnosquamata

برگها تقریبا" قلبی با لبه سینوسی اندکی عمیق در سطح پائین با کرکهای تنک، فلس‌ها به طرف خارج خمیده نیستند.

Q. subcordata

برگها با دندانه‌های نردبانی، پیاله تقریبا استوانه‌ای، نیمه طول فندق را در‌بر می‌گیرد، فلس‌ها در بیشتر طول خود آزاد

Q. scalaridentata 

 

 

 

شکل (3-13 ): نمونه های جمع آوری شده از یک پایه درخت Quercus trojana .

شکل (3-14 ): نشان دادن تفاوت های ریختی روی یک پایه درخت که ممکن است سبب اشتباهات تاکسونومیکی گردد. در تصویر A  فلس ها صاف و کشیده ولی در تصویر B فلس ها برگشته و حالت هلالی دارند.  

شکل 3- حالت‌های مختلف پیاله در Q. trojana که ناشی از تفاوت‌های فنولوژیکی بوده و ارتباطی با صفات تاکسونومیکی ندارند.

 


بحث

حوزه رویشی کرد- زاگرس بخش قابل ملاحظه‌ای از جنگلهای ایران را در خود جای داده است (6 و 7). بر اساس بررسی ها و مطالعات انجام شده در این تحقیق، دو گونه از گروه Libani در حوزه رویشی کرد- زاگرس وجود  دارد  که  بر  اساس  خصوصیات  ذیل  از  همدیگر

تفکیک می‌شوند.

1- پیاله: پیاله در این گروه از نظر شکل و اندازه با همدیگر تفاوت دارند، نمونه هایی که دارای پیاله های بزرگ، نیمه کروی، به قطر 2 تا 5/3 سانتیمتر، گاهی در پائین پهن‌تر از قسمت بالا، با فلسهای بیضوی کوتاه هستند که متعلق به گونهQ. libani  هستند. نمونه هایی که دارای پیاله کوچک، تقریباً استوانه‌ای با لبه کمی باز، به قطر 18 تا 25 میلی متر، تعداد مارپیچ‌های کاسه نامشخص، دارای فلس‌های خیلی متغیر و نامنظم بوده که متعلق به گونهQ. trojana  هستند (شکل 8).

 

 

شکل 4- نمونه‌ای که توسط جوانشیر به‌عنوان Quercus magnosquamata جمع‌آوری گردیده است.

 

شکل5- نقشه پراکنش Quercus trojana

 

2- میوه: گونه Q. libani با میوه به طول 5/3 و به قطر 2 تا 5/2 سانتیمتر، در صورتیکه گونه Q. trojana میوه به طول 20 تا 30  و به قطر 16 تا 23 میلی متر و میوه ها کوچکتر می باشد (شکل8).

 

 

شکل 6- نمونه هرباریومی Q. trojana

 

 

 

شکل 7- نمونه هرباریومی Q. libani

 

3- برگ: گونه Q. libani برگها به طول 6 تا 10 و یا بندرت تا 15 و به عرض 2 تا 5 و یا بندرت تا 7 سانتیمتر، در دو سطح با کرکهای ظریف، ستاره ای و یا ساده، در سطح بالا با کرکهای کم و در سطح پایینی بطور متوسط کرکدار، گاهی در هر دو سطح بدون کرک. دمبرگ ها به طول 7 تا 18 میلی متر. در صورتیکه در گونه Q. trojana برگها به طول3 تا 7 و بندرت تا 10 و به عرض 5/1 تا 4 سانتیمتر، سطح روی برگ تقریباً بدون کرک، سطح زیر برگ بشدت کرکدار (نمد مانند)؛ کرکها ستاره ای، بدین نحو سطح رویی سبز زیتونی ولی سطح زیرین سبز متمایل به سفید؛ دمبرگ به طول 2 تا 14 میلی متر.  بنابراین گونه Q. trojana بواسطه صفات زیر از گونه Q. libani  تمایز پیدا می کند، برگها تا حدودی براق، کوچک، باریک و بلند و دارای دندانه های سینوسی منظم، تعداد دندانهای ریش دار برگ کمتر و دمبرگها کوتاه‌تر، در صورتی‌که در گونه Q. libani  معمولا عکس این حالت دیده می شود (شکلهای 6، 7 و 8).

4- تصاویر میکروسکوپی الکترونی: تصاویر میکروسکوپ الکترونی (شکل 3-13) از برگهای هر دو گونه نشان داد که گونه Q. libani در هر دو سطح با کرکهای ظریف، ستاره ای و یا ساده، در سطح بالایی کرکها کم یا تقریباً بدون کرک و در سطح پایینی بطور متوسط کرکدار، گاهی هر دو سطح بدون کرک، در صورتی‌که گونه Q. trojana در سطح بالایی کرکها تنک و یا تقریباً بدون کرک و سطح زیرین برگ بشدت کرکدار (نمد مانند) و کرکها ستاره‌ای می‌باشند (شکل 9).

5- پراکنش: هر دو تا گونه در کردستان و آذربایجان غربی

دیده می‌شوند، با این تفاوت که  Q. trojanaبیشتر در مناطق مرزی مشاهده می‌گردد (28).

و در نهایت کلید زیر برای جداسازی دو گونه فوق ارائه می گردد:

- برگها سبز– مات، به طول 6 تا 10 و یا بندرت تا 15 و به عرض 2 تا 5/4 و یا بندرت تا 6  سانتیمتر، با دندانه های سینوسی نامنظم و یا دارای پارگی. دمبرگها به طول 20 میلیمتر، میوه به طول 5/3 و به قطر 2 تا 5/2 سانتیمتر...

......................................................................1- Q. libani

- برگها تا حدودی براق و روشن، کوچک، باریک و بلند، به طول 4 تا 6 و به عرض 5/1 تا 3 سانتیمتر، دارای دندانه های سینوسی، تعداد دندانهای ریش دار برگ کمتر. دمبرگها  به طول 10 میلی متر، میوه به قطر 16 تا 23 و به طول 20 تا 30 میلی‌متر  .. ..... ..... ...........  2-Q. trojana

این گونه برای اولین بار و به‌عنوان یک گزارش جدید برای فلور ایران ارائه می گردد.

- Quercus trojana P.B. Webb in Loudon, Gard. Mag. 15: 590 (1839).

Syn.: Q. macedonica A. DC. in DC., Prodr. 16 (2): 50 (1864). Q. magnosquamata  Djavanchir, Les chenes de l Iran 93(1967). Q. irregularis  Djavanchir, l. c.: 85.  Q. subcordata  Djavanchir, l. c.: 113. Q. scalaridentata Djavanchir, l. c.: 109.  xv. (1839) 590; et Jaub. & Spach, Illustr. i. t. 57 A 0

 

درختانی به ارتفاع 6 تا 16 متر و قطر تنه تا 2/1 متر، تا حدودی همیشه سبز، با تاج کروی پهن. پوست تنه قهوه‌ای کدر یا خاکستری تیره، با شیارهای خیلی ظریف. شاخه های جوان کمی کرکدار، با عدسک‌های بسیار ریز و قهوه‌ای درخشان. شاخه‌های دو ساله متمایل به سفید. جوانه ها به طول 3 تا 4 میلی متر، قهوه‌ای کدر، تقریباً نوک تیز، دارای کرکهای ظریف و تنک. برگها تخم‌مرغی نیزه‌ای، با قاعده اغلب قلبی و بندرت گرد، با 6 تا 15 (اغلب 9) جفت رگبرگ، به طول 3 تا 6 و به عرض 5/1 تا 3 سانتیمتر، در سطح رویی تقریباً بدون کرک، سبز، در سطح زیر بشدت کرکدار (نمد مانند)، مایل به سفید؛ کرکها ستاره ای؛ دمبرگ ها به طول 2 تا 14 میلی متر؛ پیاله تقریباً استوانه‌ای با لبه کمی باز، به قطر 18 تا 25 میلی متر، با مارپیچ‌های به تعداد نامشخص و فلس‌های خیلی متغیر و نامنظم؛ تمام فلس‌ها برافراشته و فشرده به پیاله، یا همه برگشته؛ فلس های پائینی چسبیده، میانی ها برگشته و فوقانی ها معمولا" طویل و راست و یا برگشته، به طول بیش از عرض، در انتها نوک تیز. میوه به قطر 16 تا 23 و به طول 20 تا 30 میلی متر، با درون بر صاف؛ ناف پهن و وسط آن کمی فرو رفته، به قطر در حدود 5/15 میلی‌متر؛ رسیدن میوه ها در سال دوم (شکلهای 4-3 و 4-4).

 

 

 

شکل 8- مقایسه میوه و برگ در دو گونه Q. libani و Q. trojana

 

 

شکل 9- تصاویر میکروسکوپ الکترونی از سطح برگ دو گونه


پراکندگی جغرافیایی: جنوب شرقی ایتالیا، بالکان، ترکیه، ایران، شرق مدیترانه. نمونه تیپ از ترکیه.

پراکندگی در ایران: غرب.

آذربایجان: بین بانه و سردشت، 10 کیلومتر قبل از سه راهی رباط، 1300 متر، اسدی 91842؛ بین بانه و سردشت، 10 کیلومتر قبل از سه راهی رباط، 1300 متر، اسدی 91843. کردستان: بانه به طرف سردشت، کیلومتر 7، 1450 متر، اسدی 91820؛ بانه، پادگان نظامی سیرن باند، کفاش 9049؛ بانه، به طرف سردشت، کیلومتر 30، 1560 متر، مهرنیا 12044؛ بانه، به طرف سردشت، کیلومتر 20، مهرنیا 12045؛ بانه، به طرف سردشت، کیلومتر 22، مهرنیا 12025؛ بانه، به طرف سردشت، روستای زارواو، 1450 متر، معروفی و کارگر 8909؛ بانه، روستای مجسمه، کفاش 9072؛ بانه، روستای مجسمه، کفاش 9071؛ بانه، گردنه نهنی، 1620 متر، معروفی، عباسی و کارگر 9667؛ بانه، به طرف سردشت، کیلومتر 8 ، 1550 متر، معروفی و کارگر 8963؛ بانه، ارتفاعات نزدیک روستای سبدلو، 1800 متر، معروفی و کارگر 8885؛ بانه، ارتفاعات نزدیک روستای سبدلو، 1800 متر، معروفی و کارگر 8899؛ بانه، ارتفاعات نزدیک روستای سبدلو، 1800 متر، معروفی و کارگر 8890؛ بانه، ارمرده به طرف بلکه، 1750 متر، معروفی و کارگر 8973؛ بانه، ارمرده به طرف بلکه، 1750 متر، معروفی و کارگر 8972؛ سقز به طرف مریوان، روستای تلاجر، 1600 متر، کفاش 9068؛ سقز به مریوان، روستای دره زیارت، کیلومتر 40، 1550 متر، مهرنیا 12027؛ سقز به مریوان، روستای دره زیارت، 1450 متر، کفاش 9066.

1-پناهی، پ. 1390. بررسی تنوع گونه های بلوط ایران با استفاده از ریخت شناسی دانه گرده و برگ و تعیین موقعیت حفاظتی آنها. پایان نامه دکتری جنگلداری. دانشگاه مازندران.
2-ثابتی، ح. 1373. جنگلها، درختان و درختچه های ایران. انتشارات دانشگاه یزد، ایران. 867 صفحه.
3-ثاقب طالبی، خ، ساجدی، ت و یزدیان، ف. 1384 : نگاهی به جنگلهای ایران. انتشارات موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، ایران. 45 صفحه.
4- جوانشیر، ک. 1348: طبقه بندی جدید بلوط های دنیا، نشریه دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، شماره 17: صفحات 113 تا 121.
5- جوانشیر، ک. 1351. گونه های جدید جنس بلوط در جنگلهای ایران، نشریه دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، شماره 26: صفحات 99 تا 123.
6- حیدری، م.، پوربابایی، ح. و عطار روشن، س. 1390. وضعیت زادآوری طبیعی بلوط ایرانی در بین گروههای بوم شناختی در ناحیه کردو-زاگرس، مجله زیست شناسی ایران، جلد 24، شماره 4، صفحات 578 تا 592.
7- قدس خواه دریایی، م.، حسینی، س.، طاهری، ک.، میرزایی، ج. و مزبانی، آ. 1391. بررسی اثر متغیرهای مورفولوژیکی درختان بنه (Pistacia atlantica) بر میزان صمغ و بذر تولیدی آنها، مجله زیست شناسی ایران، جلد 25، شماره 2، صفحات 303 تا 315.
8- مهرنیا، م. 1391. مطالعه بیوسیستماتیک و تعیین حدود گونه های بلوط در کوههای زاگرس با استفاده از مارکرهای مولکولی. پایان‌نامه دکتری گیاه شناسی. دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات.
 
9- Abrahamson, W. G., Weis, A. E. 1998: Just lookin’ for a home. Natural History 107(Sep): 60-3.
10- APGII. 2003: An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG II. Botanical Journal of the Linnean Society 141: 399–436
11- Axelrod, D. I. 1983: Biogeography of Oaks in the Arcto-Tertiary province. Ann. Missouri Bot. Gard. 70: 629-657
12- Brewer, S., Cheddadi, R., Beaulieu, J., Reille, M. 2002: The spread of deciduous Quercus  throughout Europe  since  the  last glacial period. Forest Ecology and Management 156: 27-48.
13- Burger, W. C. 1975: The species concept in Quercus. Taxon 24: 45-50.
14- Camus, A. 1936-1954: Les chênes, Monographie du genre Quercus et Monographie du genre Lithocarpus. Encyclopédie Economique de Sylviculture. Vol. VI, VII, VIII. Editions Lechevalier(Paris).
15-Denk T., Grimm G. W. 2009: Significance of pollen characteristics for infrageneric classification and phylogeny in Quercus (Fagaceaea). Int J Plant SCi 170: 926-940.
16-Denk, T., Grimm, G. W., 2010: The oaks of western Eurasia: traditional classifications and evidence from two nuclear markers. Taxon 59, 351–366.
17-Djavanchir Khoie, K. 1967: Les chênes de  L`Iran. Ph. D. Thesis, Universite de Montpellier, Faculte des Sciences.  221 pp.
18-Ghazanfari, H., Namiranian, M., Sobhani, H., and Mohajer, R. M. 2004: Traditional forest management and its application to encourage public participation for sustainable forest management in the northern Zagros Mountains of Kurdistan Province, Iran. Scand. J. For. Res. 19 (Suppl. 4), 65–71.
19-Hardin, J. W. 1976: Terminology and classification of Quercus trichomes. J. Elisha Mitchell Sci. Soc. 92: 151-161.
20-Hardin, J. W. 1979a: Atlas of foliar surface features in woody plants, I. vestiture and trichome types of eastern north American  Quercus. Bull. Torrey Bot. Club 106: 313-325.
21-Hedge, I. C. and Yaltirik, F. 1982: Quercus L. – In: Davis, P. H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands 7: 659-683. Edinburgh Univ. Press, Edinburgh.
22-Holmgren, P. K. & Holmgren, N. H. 1998: (continuously updated): Index Herbariorum (online at http://sciweb.nybg.org/science2/ IndexHerbariorum.asp)
23- Mani, M. S. 1964: Ecology of Plant Galls. Dr. W. Junk, Publ. The Hague. 434 p.
24-Manos, P. S., Zhou, Z. K. and Cannon, C. H. 2001: Systematics of Fagaceae: phylogenetic tests of reproductive trait evolution. Int. J. Plant Sci. 162(6): 1361-1379.
25-Manos, P. S. and Stanford, A. M. 2001: The biogeography of Fagaceae: tracking the Tertiary history of temperate and subtropical forests of the Northern Hemisphere. International Journal of Plant Sciences 162: S77–S93.
26-Menitsky,  Yu. L. 2005: Oaks of Asia Science Publishers, Enfield (NH) USA, 549 pages (original book in Russian, 1984)
27-Menitsky, Yu. L. 1971:  Fagaceae. In: Rechinger, K. H. (ed.), Flora Iranica. Akademische Druck- und Verlagsanstalt Graz, Austria, 77: 1-20.
28-Nixon, K. C. 1989: Origins of Fagaceae. In PR Crane, S Blackmore, eds. Evolution systematics and fossil history of the Hamamelidae. Vol 2. “Higher” Hamamelidae. pp. 23-44. Clarendon, Oxford.
29-Nixon, K. C. 1993a: Infrageneric classification of Quercus (Fagaceae) and typification of sectional names. Ann. Sci. For. 50, Suppl. 1: 25s-34s.
30-Noroozi, J., Akhani, H. and Breckle, S., 2008. Biodiversity and phytogeography of the alpine flora of Iran, Biodivers Conserv, 17: 493–521.
31-Oh, S. H., Manos, P. S., 2008.  Molecular phylogenetics and cupule evolution in Fagaceae as inferred from nuclear CRABS CLAW sequences. Taxon 57: 434-451.
32-Van Valen, L. 1976: Ecological species, multispecies, and oaks. Taxon 25: 233-239.
33-Wang, C. W. 1961: The forests of China, Cambridge, Mass. Harward Univ., 313 pp.
Volume 27, Issue 5
March 2015
Pages 964-977
  • Receive Date: 06 January 2013
  • Revise Date: 06 March 2013
  • Accept Date: 08 May 2013
  • First Publish Date: 20 February 2015