نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه علوم گیاهی، دانشکده علوم زیستی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

2 گروه زیست شناسی گیاهی دانشگاه تربیت مدرس

3 گروه تنوع زیستی و مدیریت اکوسیستم ها، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

4 گروه مهندسی معدن، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، ایران

چکیده

گونه بادام خاکستری (Amygdalus eburnea Spach.) یکی از گونه های اندمیک مناطق خشک و نیمه خشک ایران می باشد که ضمن داشتن ارزش دارویی در حفاظت و جلوگیری از فرسایش خاک اهمیت بسیاری دارد. از طرفی تعداد زیادی گونه های همراه در اکوسیستم های این گونه وجود دارد که در حفاظت خاک و پویایی اکوسیستم نقش دارند. اطلاعات موجود در زمینه ویژگی های رویشگاهی بادام خاکستری اندک می باشد. در این پژوهش، به بررسی ویژگی های 52 رویشگاه این گونه دربیشتر سرزمین ایران پرداخته شد، داده های اکولوژیکی جمع آوری گردید، وضعیت آشفتگی اکوسیستمی ثبت شد وگونه های گیاهی همراه این گونه جمع آوری و مورد شناسایی قرار گرفت. بررسی شرایط رویشگاهی نشان داد که این گونه بیشتر در مناطق صخره ای با خاک های سنگلاخی-شنی و سبک و در جهات جغرافیایی جنوب و جنوب شرقی قرار دارد. نتایج نشان داد که در حدود 90% از رویشگاه ها Artemisia sieberi Besser. و Amygdalus scoparia Spach. گونه همراه غالب می باشند. چرای بی رویه دام اهلی در این مناطق مهمترین عامل تخریب و کاهش رویشگاه های این گونه می باشد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Study of habitats and associated plant species with gray almond (Amygdalus eburnea Spach.), an endemic species of Iran

نویسندگان [English]

  • Somayeh Zangiabadi 1
  • hassan zare maivan 2
  • Hossein Mostafavi 3
  • Hojjatollah Ranjbar 4

1 Department of Plant Biology, Faculty of Biological Sciences, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran

2 Department of Plant Biology, Tarbiat Modares University. Tehran Iran14115-115

3 Department of Biodiversity and Ecosystems Management, Research Institute of Environmental Sciences, Shahid Beheshti University, GC, Tehran, Iran

4 Department of Mining Engineering, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran

چکیده [English]

Gray almond (Amygdalus eburnea spach.) is one of the most common endemic plants of arid and semi-arid sections of Iran, with medicinal value and important in protection of soil and prevention of soil erosion. Also, there are many other plant species associated with Amygdalus eburnea Spach. which potentially contribute to soil conservation and ecosystem dynamics. Though extensive in distribution, information available about the gray almond habitat characteristics is scarce. In this research, characteristics of 52 habitats of Amygdalus eburnea Spach. were studied covering much of Iran. Ecological data were collected, ecosystem disturbance status recorded and the plant species associated with this species collected and identified. The study of habitat conditions showed that this species grows more in sandy and light-textured rocky areas of the southern and south-eastern aspects. The results showed that Artemisia sieberi Besser. and Amygdalus scoparia Spach. are the dominant associated species of gray almond in almost 90% of habitats. Results showed the biggest habitat disturbance and habitat loss was caused by domestic livestock grazing.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Amygdalus eburnea Spach
  • associated plant species
  • Plant ecology
  • Habitat disturbance

وضعیت رویشگاه­ها و گونه­های گیاهی همراه گونه بومی بادام خاکستری

(Amygdalus eburnea Spach.) در ایران

سمیه زنگی آبادی1، حسن زارع مایوان1*، حسین مصطفوی2 و حجت اله رنجبر3

1 ایران، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم زیستی، گروه علوم گیاهی

2 ایران، تهران، دانشگاه شهید بهشتی، پژوهشکده علوم محیطی، گروه تنوع زبیستی و مدیریت اکوسیستم ها

3 ایران، کرمان، دانشگاه شهید باهنر کرمان، دانشکده فنی و مهندسی، گروه مهندسی معدن

تاریخ دریافت: 6/8/1398              تاریخ پذیرش:  17/9/1398

چکیده

گونه بادام خاکستری (Amygdalus eburnea Spach.) یکی از گونه­های اندمیک مناطق خشک و نیمه­خشک ایران می­باشد که ضمن داشتن ارزش دارویی، در حفاظت و جلوگیری از فرسایش خاک اهمیت بسیاری دارد. از طرفی تعداد زیادی گونه­های همراه در اکوسیستم­های این گونه وجود دارند که در حفاظت خاک و پویایی اکوسیستم نقش دارند. اطلاعات موجود در زمینه ویژگی­های رویشگاهی بادام خاکستری اندک می­باشد. در این پژوهش، ویژگی­های 52 رویشگاه این گونه در بیشتر سرزمین ایران مطالعه شد، داده­های اکولوژیکی جمع­آوری گردید، وضعیت آشفتگی اکوسیستمی ثبت شد وگونه­های گیاهی همراه این گونه جمع­آوری و مورد شناسایی قرار گرفت. بررسی شرایط رویشگاهی نشان داد که این گونه بیشتر در مناطق صخره­ای با خاک­های سنگلاخی-شنی و سبک و در جهات جغرافیایی جنوب و جنوب شرقی قرار دارد. نتایج نشان داد که در حدود 90% از رویشگاه­ها Artemisia sieberi Besser. و Amygdalus scoparia Spach. گونه همراه غالب می باشند. سنجش شدت تخریب و آسیب­پذیری رویشگاه­های مختلف تحت تاثیر فعالیت­های انسانی نشان داد که مهمترین عامل آسیب، چرای بی­رویه دام اهلی در این مناطق می­باشد.

واژه­های کلیدی: Amygdalus eburnea Spach، گونه­های گیاهی همراه، بوم شناسی گیاهی، تخریب رویشگاه

* نویسنده مسئول، تلفن: 09123831060 ، پست الکترونیکی[email protected]  :

مقدمه

 

Amygdalus eburnea Spach در زیرخانواده Spiraeoideae و خانواده Rosaceae قرار دارد (29) که با نام­های بادام عاجی، بادام خاکستری و قوسک در میان عامه مردم شناخته می­شود. بادام خاکستری اندمیک ایران و سازگار به محیط­های خشک و نیمه­خشک، غالباً در ناحیه ایران­-­تورانی، می­باشد. این گونه در دامنه­ای از شرایط محیطی، شیب­های صخره­ای و سنگی، دره­های خشک، مناطق جنگلی یا مناطق استپی جنگلی درکشور یافت می­شود (20 و30). تکثیر این گیاه در طبیعت از طریق میوه است (20). از نظر شکل زیستی در طبقه بندی رانکایر در گروه فانروفیت­ها (17) و از نظر وضعیت حفاظتی برمبنای طبقه­بندی سازمان جهانی حفاظت از تنوع زیستی، (International Union for Conservation of Nature) در گروه گونه­های با کمترین نگرانی (Least Concern) قرار می­گیرد (20). میوه این گونه ارزش خوراکی دارد و دارای خواص دارویی متعددی می­باشد، ریشه­هایش در درمان سوختگی بکار می­رود (19) و عصاره آن خواص آنتی­اکسیدانی (27)، ضد­باکتریایی و ضد­قارچی دارد (26). همچنین، این گونه ارزش زیست­محیطی حفاظت از خاک، آبخیز­ها و رویشگاه­ها را دارد (14).

روابط متقابل گیاهان و محیط اطرافشان همواره از پیچیدگی­های خاصی برخوردار بوده است که این پیچیدگی­ها و اثرات متقابل تا حد زیادی در شرایط مختلف محیطی، متفاوت است. به­طوری که محیط باعث شکل­گیری پوشش گیاهی خاص یک منطقه شده و گیاهان نیز به نوبه خود سیمای ناحیه رویشی خود را دگرگون ساخته و جزئیات ویژگی­های خاک و حتی اقلیم آن ناحیه را تحت تاثیر خود تغییر می­دهند (17) و امکان تشکیل جوامع گیاهی مختلف را فراهم می­سازند. بادام خاکستری از جمله گیاهانی است که هرچند رویشگاه­هایی از آن به صورت پراکنده و نفوذی در سایر مناطق فیتوجغرافیایی دیده می­شود، رویش اصلی آن در ناحیه ایران­-­تورانی می­باشد (10). این ناحیه از لحاظ جغرافیایی وسیع و با شرایط اقلیمی دارای مقدار بارندگی کم و نوسان حرارت زیاد (دارای زمستان­های بسیار سرد و تابستان­های گرم و خشک) می­باشدکه تعدد رویشگاهی گوناگون را از نظراکولوژیکی فراهم ساخته و تنوع فلوریستیکی غنی را در خود جای داده است (10). با­وجود­این، با توجه به روند خشکسالی­های چندسال اخیر، پوشش گیاهی اکوسیستم­های مناطق خشک و نیمه­خشک کشور حساس­تر و شکننده­تر گردیده­اند و ارتفاعات نیمه­خشک کشور که در گذشته پوشیده از رویش­های جنگلی، نظیر گونه­های بادام بود (30)، اکنون به­صورت کم­پشت وپراکنده در آمده­اند (14). علی­رغم گستردگی دامنه پراکنش بادام خاکستری، اطلاعات موجود در زمینه ویژگی­های بوم­شناختی، رویشگاهی و جمعیتی این گونه اندمیک ایران اندک می­باشد و دانش ما در زمینه عوامل تهدید اکولوژیکی آن ناچیز است. در این مقاله، ویژگی­های بوم­شناسی رویشگاه­های گونه اندمیک Amygdalus eburnea Spach. بر مبنای داده برداری میدانی مورد تحلیل قرار گرفت، گونه‌های غالب و سایر اطلاعات اکولوژیک رویشگاه­های این گونه ارائه شد و عوامل تهدید آن معرفی گردید.

مواد و روشها

مناطق مورد مطالعه: کشور ایران با وسعت 1648195 کیلومتر مربع در موقعیت جغرافیایی 25-39 درجه عرض شمالی و 44-63 درجه طول شرقی در جنوب غربی آسیا قرار گرفته است (13). در پژوهش حاضر، دامنه پراکنش گونه بادام خاکستری در استان­های بوشهر، چهارمحال و بختیاری، اصفهان، فارس، ایلام، کرمان، کرمانشاه، خوزستان، کهگیلویه و بویراحمد، لرستان، قم، یزد، تهران، هرمزگان، سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی مورد مطالعه قرار گرفت (7) (شکل 1). پراکنش این گونه بصورت منقطع ازشیب­های جنوبی رشته کوه البرز در استان تهران تا ارتفاعات شمالی استان هرمزگان در جنوب کشور و همچنین از خراسان جنوبی تا کرمانشاه، از شرق تا غرب کشور امتداد می­یابد. با بررسی اقلیم غالب استان­هایی که رویشگاه­های بادام خاکستری در آنجا استقرار یافته است، مشخص می­گردد که این گونه غالباً مناطق خشک و نیمه­خشک را برای رویش ترجیح می­دهد.

بمنظور انتخاب محل نمونه­برداری، فلور ایران (3و 24)، فلورا ایرانیکا (25) و فلور رنگی ایران (12) و نمونه­های هرباریومی مورد استفاده قرار گرفت و مناطق پراکنش گونه و رویشگاه­های آن شناسایی گردید. در این پژوهش، نمونه­برداری از 52 رویشگاه مختلف این گونه برمبنای زمان گل­دهی و جمع­آوری میوه از زمستان 95 تا بهار 97 انجام شد (شکل 1). رویشگاه­های مختلف بر اساس ویژگی اقلیمی غالب رویشگاه با استفاده از روش آمبرژه (18)، نواحی فیتوجغرافیایی رویشگاه براساس روش زهری (10) و با توجه به نصف النهار و عرض جغرافیایی به ده ناحیه اصلی تقسیم گردید (جدول 1).

 

شکل 1- موقعیت رویشگاه­های مورد بررسی و نواحی مورد مطالعه (R1: ناحیه 1، R2: ناحیه 2، R3: ناحیه 3، R4: ناحیه 4، R5: ناحیه 5، R6: ناحیه 6، R7: ناحیه 7، R8: ناحیه 8، R9: ناحیه 9 و R10: ناحیه 10).

 

جدول 1- مشخصات  جغرافیایی، اقلیمی و فیتوجغرافیایی نواحی مورد مطالعه

شماره ناحیه

استان

عرض جغرافیایی (درجه)

طول جغرافیایی (درجه)

اقلیم (رویشگاه)

ناحیه فیتوجغرافیایی (رویشگاه)

1

جنوب فارس، بوشهر

27-29

51-55

گرم و خشک

خلیج فارس­-­عمانی، زاگرسی

2

جنوب کرمان، هرمزگان

27-29

54-58

نیمه­خشک، گرم و خشک

ایران­­-­تورانی، خلیج فارس­-­عمانی

3

سیستان و بلوچستان

27-30

59-63

گرم و خشک

ایران­-­تورانی، خلیج فارس­-عمانی

4

شمال فارس، کهگیلویه و بویراحمد

29-31

51-54

سرد و نیمه­خشک

زاگرسی

5

کرمان، جنوب یزد

29-33

54-58

گرم و نیمه­خشک

ایران­-­تورانی

6

خوزستان، چهارمحال و بختیاری

31-33

49-51

سرد و نیمه­خشک

خلیج فارس­-­عمانی، زاگرسی

7

اصفهان

31-34

51-54

گرم و نیمه­خشک

ایران­-­تورانی

8

خراسان جنوبی، شرق یزد

32-35

57-61

گرم  و نیمه­خشک

ایران­-­تورانی

9

کرمانشاه، ایلام، لرستان

33-35

45-48

سرد و نیمه­خشک

زاگرسی

10

تهران، قم

33-36

50-51

گرم و خشک

ایران­-­تورانی

 

 

نمونه­برداری از پوشش گیاهی: مطالعه پوشش گیاهی براساس روش براون-بلانکه انجام گردید. در این پژوهش، تلاش گردید تا ضمن تاکید براصل توده معرف (17) نمونه­ها کاملاً در داخل تیپ پوشش گیاهی A. eburnea قرار بگیرند. نمونه­برداری از گیاه برمبنای حداقل اندازه دقت پیکسلی مورد نیاز لایه­های اطلاعاتی اقلیمی، حدود 100 ± 1000 متر، در سه پلات 900 متر مربعی (30*30 متر) در طرح مثلثی با فاصله حداقل 50 متر از هم در هر رویشگاه انجام شد و در مجموع 156 پلات برداشت گردید. سطح پوشش تاجی در رویشگاه­ها بر­مبنای مقیاس براون بلانکه در جدول(2) ارایه شده­ است (17).

جدول 2- مقیاس پوشش تاجی براون بلانکه (17)

ردیف

پوشش به درصد

+

1%>

1

1-5

2

6-25

3

26-50

4

51-75

5

76-100

 

در هر پلات شیب دامنه، جهت شیب دامنه (زاویه بین تصویر افقی شیب لایه با امتداد شمال جغرافیایی را گویند که همواره عمود بر امتداد لایه است)، ارتفاع از سطح دریا و موقعیت جغرافیایی با استفاده از GPS مدل S70 ثبت و نوع بستر یادداشت گردید. جهت شیب دامنه به نه کلاس اصلی شامل شمال، شمال شرق، شرق، جنوب شرق، جنوب، جنوب غرب، غرب، شمال غرب و بدون جهت تقسیم گردید (16). پس از نمونه­برداری، شیب­های اندازه­گیری شده بررسی و بر­اساس میانگین و دامنه پراکندگی شیب­ها، طبقات مختلف شیب تعیین شد. شیب­ها در چهار طبقه (1= 0-20%، 2=21-40%، 3=41-60%، 4=61-80%، 5=81-100%) طبقه­بندی گردید (16).

در هر رویشگاه وضعیت تخریب بر­اساس شدت تخریب رویشگاه به چهار طبقه (1=سالم، 2= تخریب اندک (1-10%)، 3= تخریب زیاد (11-49%)، 4= تخریب خیلی زیاد (50%>) تقسیم گردید (16) و عوامل اصلی تخریب و دست­خوردگی یادداشت شد و مهمترین عواملی که در تخریب زیستگاه­های گونه بادام خاکستری نقش داشتند تعیین گردید که شامل جاده­سازی، چرای­دام، توسعه روستایی، فعالیت­های کشاورزی، گردشگری و فعالیت­های صنعتی می­باشند. از هر رویشگاه تعداد 100 عدد میوه بادام خاکستری جمع­آوری شد و پس از وزن کردن درصد پوکی میوه در هر رویشگاه محاسبه گردید.

نمونه­های A. eburnea و گونه­های گیاهی غالب همراه آن از هر رویشگاه جمع آوری گردید و جهت شناسایی مورد استفاده قرار­گرفتند. همچنین گونه­های همراه A. eburnea ، به نسبت فراوانی­شان در پلات­های مورد بررسی بر­اساس معیار براون بلانکه رتبه­بندی شدند. ضریب تشابه گونه­های همراه بین نواحی مورد مطالعه با استفاده از ضریب تشابه سورنسون (17) محاسبه گردید. محاسبات آماری در این پژوهش با استفاده از نرم افزار SPSS (version 22) انجام شد.

نتایج

نتایج بررسی پوشش گیاهی در نواحی مورد بررسی نشان داد که رویشگاه­های این گونه غالباً از پوشش گیاهی متنوعی برخوردارند. نتایج نشان داد که گونه­های همراه غالب در بیش از 90% رویشگاه­ها Artemisia sieberi Besser.، Artemisia aucheri Boiss. و Amygdalus scoparia Spach. می­باشد (جدول 3). نتایج حاصل از بررسی ردیف­های پوشش تاجی گونه­های همراه بر­اساس معیار براون بلانکه نشان می­دهد که درصد فراوانی ردیف+ = 18%، ردیف1 =64%، ردیف2 =17% و ردیف3 =1% می­باشد (جدول 3).

 

جدول 3- گونه­های همراه غالب A. eburnea در نواحی مورد مطالعه

ناحیه رویشی برطبق جدول 1

معیار براون بلانکه

خانواده

گونه­های گیاهی همراه

تعداد گونه همراه

ناحیه 1

1

1

2

+

1

+

+

1

2

1

1

Plumbaginaceae

Rosaceae

Asteraceae

Asteraceae

Fabaceae

Capparidaceae

Convolvulaceae

Fabaceae

Asteraceae

Moraceae

Polygonaceae

Acantholimon sp.

Amygdalus scoparia Spach.

Artemisia aucheri Boiss.

Artemisia sieberi Besser.

Astragalus fasciculifolius Boiss.

Capparis spinose L.

Convolvulus arvensis L.

Ebenus stellata Boiss.

Echinops cephalotes DC.

Ficus carica L.

Pteropyrum aucheri Jaubert & Spach.

 

11

ناحیه 2

1

+

1

2

1

1

+

1

1

1

1

2

1

Plumbaginaceae

Rosaceae

Asteraceae

Asteraceae

Polygonaceae

Convolvulaceae

Ephedraceae

Urticaceae

Capparidaceae

Cupressaceae

Solanaceae

Anacardiaceae

Polygonaceae

Acantholimon sp.

Amygdalus scoparia Spach.

Artemisia aucheri Boiss.

Artemisia sieberi Besser.

Calligonum comosum L’Her.

Convolvulus fruticosus Pall

Ephedra strobilacea Bunge

Forsskaolea tenacissima L.

Gymnocarpus decander Forssk

Juniperus excelsa M. Bieb.

Lycium edgeworthii Dunal.

Pistacia atlantica Desf.

Pteropyrum aucheri Jaubert & Spach.

 

13

ناحیه 3

+

1

1

2

2

+

+

1

1

+

1

1

1

Plumbaginaceae

Plumbaginaceae

Rosaceae

Asteraceae

Asteraceae

Polygonaceae

Convolvulaceae

Ephedraceae

Euphorbiaceae

Amaranthaceae

Resedaceae

Polygonaceae

Zygophylaceae

Acantholimon scorpius (Jaub. Et Sp.) Boiss.

Acantholimon sp.

Amygdalus scoparia Spach.

Artemisia aucheri Boiss.

Artemisia sieberi Besser.

Calligonum comosum L’Her.

Convolvulus acanthocladus Boiss.

Ephedra intermedia Schrenk & C.A.Mey.

Euphorbia gedrosiaca Rech.f., Aellen & Esfand.

Haloxylon persicum Bunge.

Ochradenus aucheri Boiss.

Pteropyrum aucheri Jaubert & Spach.

Zygophyllum atriplicoides Fisch. & Mey.

 

13

ناحیه 4

1

1

2

2

1

1

1

1

1

Plumbaginaceae

Rosaceae

Asteraceae

Asteraceae

Fabaceae

Fabaceae

Asteraceae

Moraceae

Polygonaceae

Acantholimon sp.

Amygdalus scoparia Spach.

Artemisia aucheri Boiss.

Artemisia sieberi Besser.

Astragalus fasciculifolius Boiss.

Ebenus stellata Boiss.

Echinops cephalotes DC.

Ficus carica L.

Pteropyrum aucheri Jaubert & Spach.

 

9

ناحیه 5

1

1

2

+

+

1

2

1

1

+

Plumbaginaceae

Rosaceae

Asteraceae

Asteraceae

Fabaceae

Polygonaceae

Convolvulaceae 

Cupressaceae

Anacardiaceae

Polygonaceae

Acantholimon Scorpius (Jaub. et spach) Boiss.

Amygdalus scoparia Spach.

Artemisia aucheri Boiss.

Artemisia sieberi Besser.

Astragalus squarrosus Bunge.

Calligonum comosum L’Her.

Convolvulus arvensis L.

Juniperus excelsa M. Bieb.

Pistacia atlantica Desf.

Pteropyrum aucheri Jaubert & Spach.

 

10

ناحیه 6

1

1

2

2

1

1

1

Rosaceae

Rosaceae

Asteraceae

Asteraceae

Rosaceae

Rosaceae

Rhamnaceae

Amygdalus elaeagnifolia Spach.

Amygdalus scoparia Spach.

Artemisia aucheri Boiss.

Artemisia sieberi Besser.

Cerasus microcarpa (C.A. Mey.) Boiss.

Crataegus sp.

Rhamnus pallasii Fisch.

 

7

ناحیه 7

1

2

2

1

+

1

+

1

Rosaceae

Asteraceae

Asteraceae

Polygonaceae

Convolvulaceae

Asteraceae

 Ephedraceae

Zygophyllaceae

Amygdalus scoparia Spach.

Artemisia aucheri Boiss.

Artemisia sieberi Besser.

Calligonum comosum L’Her.

Convolvulus arvensis L.

Cousinia sp.

Ephedra intermedia Schrenk & C.A.Mey.

Zygophyllum atriplicoides Fisch. & Mey.

 

8

ناحیه 8

1

1

1

2

2

1

1

+

1

Caryophyllaceae

Caryophyllaceae

Rosaceae

Asteraceae

Asteraceae

Fabaceae

Fabaceae

Euphorbiaceae

Chenopodiaceae

Acantholimon bracteatum Boiss.

Acanthophyllum sp.

Amygdalus scoparia Spach.

Artemisia aucheri Boiss.

Artemisia sieberi Besser.

Astragalus ispahanicus Boiss.

Ebenus stellata Boiss.

Euphorbia petiolata Banks & Soland.

Seidlitzia rosmarinus (Ehreb) Bunge.

 

9

ناحیه 9

1

+

1

1

1

2

1

1

1

1

1

+

1

1

1

3

plumbaginaceae 

Plumbaginaceae 

Sapindaceae

Rosaceae

Rosaceae

Asteraceae

Fabaceae

Fabaceae

Fabaceae

Berberidaceae

Asteraceae

Rosaceae

Thymelaeaceae

Anacardiaceae

Polygonaceae

Fagaceae

Acantholimon erinaceum (Jaub et spach) Linez.

Acantholimon sp.

Acer monspessulanum L.

Amygdalus arabica Olivier.

Amygdalus scoparia Spach.

Artemisia aucheri Boiss.

Astragalus adscendens Boiss Hauss kn.

Astragalus baba-aliar Parsa.

Astragalus sp.

Berberis integerrima Bunge.

Cousinia albescens Winkl. & Strauss ex Winkl.

Crataegus pontica C. Koch.

Daphne Calligonum comosum L’Her.

Pistacia atlantica Desf.

Pteropyrum aucheri Jaubert & Spach.

Quercus brantii Lindl.

 

16

ناحیه 10

1

2

1

+

1

1

Rosaceae

Asteraceae

Capparaceae

Convolvulaceae 

Ephedraceae

Polygonaceae 

Amygdalus scoparia Spach.

Artemisia sieberi Besser.

Capparis spinosa L.

Convolvulus sp.

Ephedra sp.

Pteropyrum olivieri Jaubert & Spach.

6

 

 

ضریب تشابه گونه­های مشترک بین نواحی در جدول 4 نشان داده شده است. بیشترین ضریب  تشابه گونه­ های همراه بین ناحیه1 و 4 با مقدار عددی 9/0 و کمترین ضریب تشابه گونه­ های همراه بین ناحیه 3 و 9 با مقدار عددی 138/0 مشاهده گردید. ضرایب تشابه گونه­ های همراه سایرنواحی معمولاً کم و بین دو گروه مذکور قرار گرفت.

 

جدول 4- ضریب تشابه گونه­های همراه بین نواحی مورد مطالعه

10

9

8

7

6

5

4

3

2

1

شماره ناحیه

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1

1

 

 

 

 

 

 

 

 

1

417/0

2

 

 

 

 

 

 

 

1

461/0

417/0

3

 

 

 

 

 

 

1

454/0

454/0

9/0

4

 

 

 

 

 

1

421/0

522/0

61/0

476/0

5

 

 

 

 

1

353/0

375/0

3/0

3/0

333/0

6

 

 

1

1

353/0

4/0

375/0

556/0

316/0

353/0

444/0

571/0

272/0

381/0

363/0

421/0

3/0

7

8

1

16/0

167/0

174/0

307/0

32/0

138/0

345/0

296/0

9

1

182/0

267/0

286/0

308/0

25/0

267/0

211/0

21/0

47/0

10

 

 

نتایج نشان می­دهد که غالباً میانگین وزن میوه در نواحی رویشی مختلف با یکدیگر تفاوت معنی­دار دارد (05/0 (α= (جدول 4). بیشترین تفاوت معنی­دار در وزن میوه­ها بین ناحیه رویشی شماره 3 و ناحیه رویشی شماره 10 مشاهده گردید.

در خصوص جهات جغرافیایی، نتایج حاصل از بررسی درصد فراوانی نسبی رویشگاه­های گونه مورد بررسی بر روی جهات جغرافیایی شیب دامنه در نواحی رویشی مختلف نشان داد که این گونه کمترین پراکنش را بر روی جهات جغرافیایی شمال و شمال­غرب دارد (جدول 5).

جدول 4- میانگین وزن و درصد پوکی میوه در نواحی مختلف مورد بررسی

درصد پوکی میوه

میانگین وزن میوه به گرم

ناحیه رویشی برطبق جدول 1

28

33/0±08/0

1

34

442/0±12/0

2

41

292/0±09/0

3

30

405/0±11/0

4

36

359/0±09/0

5

27

443/0±12/0

6

45

388/0±07/0

7

48

327/0±07/0

8

33

394/0±09/0

9

25

525/0±06/0

10

نتایج میانگین درصد فراوانی نسبی رویشگاه­های بادام خاکستری بر روی جهات جغرافیایی شیب دامنه نشان می­دهد که از بین نه جهت جغرافیایی (شمالی، شمال­شرقی، شرقی، جنوب­شرقی، جنوبی، جنوب­غربی، غربی، شمال­غربی و زمین صاف و پهنه (بدون جهت))، جهات جغرافیایی جنوب­شرقی (6/27%) و جنوبی (2/20%) نیمی از رویشگاه­های این گونه را در بر می­گیرد (جدول 5).

 

جدول 5- درصد فراوانی نسبی رویشگاه­های گونه بادام خاکستری بر روی جهات جغرافیایی شیب دامنه

شماره ناحیه

جهات جغرافیایی شیب دامنه

شمال

شمال شرق

شرق

جنوب شرق

جنوب

جنوب غرب

غرب

شمال غرب

بدون جهت

ناحیه 1

5/9

5/9

5/9

3/33

1/19

5/9

0

0

5/9

ناحیه 2

0

1/11

6/5

2/22

8/27

1/11

6/5

6/5

1/11

ناحیه 3

6/5

6/5

7/16

2/22

2/22

6/5

6/5

0

7/16

ناحیه 4

7/6

7/6

7/6

20

3/33

20

0

0

3/13

ناحیه 5

8/4

5/9

5/9

6/28

3/14

3/14

8/4

8/4

5/9

ناحیه 6

0

0

3/8

25

7/16

3/8

3/8

3/8

25

ناحیه 7

3/8

3/8

7/16

25

7/16

3/8

0

0

7/16

ناحیه 8

0

1/11

6/5

3/33

7/16

1/11

6/5

6/5

1/11

ناحیه 9

0

3/8

3/8

3/33

7/16

7/16

3/8

0

3/8

ناحیه 10

0

2/22

1/11

3/33

2/22

0

0

0

1/11

میانگین نواحی

8/2

2/9

8/9

6/27

5/20

4/10

79/3

41/2

2/13

 

 

در خصوص بستر رویشگاه، نتایج حاصل از بررسی رویشگاه­های مختلف این گونه در سطح کشور نشان داد که این گونه عمدتاً بر روی سه نوع بستر صخره­ای، شنی و سنگی رویش دارد. بیشترین و کمترین رویشگاه­ها در سراسر کشور به ترتیب بر روی بستر­های صخره­ای (6/56%) و بستر شنی (7/7 %) قرار گرفته­اند (جدول 6). در پلات­های مورد بررسی دامنه پراکنش ارتفاعی این گونه از 300 متر در استان بوشهر تا ارتفاع 3041 متر از سطح دریا در استان کرمان متفاوت بود.

پیرامون تخریب و دست­خوردگی رویشگاه­های این گونه در نواحی مورد بررسی نتایج نشان می­دهد که بیشترین و کمترین فراوانی نسبی رخداد تخریب و آسیب­ دیدگی به ترتیب در ناحیه 9 و ناحیه 3 مشاهده می­گردد (جدول 7). نتایج حاصل از بررسی میانگین درصد فراوانی نسبی رخداد عوامل تخریب رویشگاه­های این گونه نشان داد که عامل چرای­دام و جاده­سازی از بزرگترین عوامل تخریب و دست­خوردگی زیستگاه­های این گونه در سطح کشور می­باشند (جدول 7).

 

جدول 6- فراوانی نسبی رویشگاه­های بادام خاکستری بر روی بستر­های صخره­ای، شنی و سنگی

شماره ناحیه

صخره­ای

شنی

سنگی

ناحیه 1

9/61

5/9

6/28

ناحیه 2

6/55

1/11

3/33

ناحیه 3

50

7/16

3/33

ناحیه 4

60

0

40

ناحیه 5

7/66

5/9

8/23

ناحیه 6

7/66

3/8

25

ناحیه 7

ناحیه 8

3/58

1/61

3/8

0

3/33

9/38

ناحیه 9

7/66

3/8

25

ناحیه 10

4/44

0

6/55

میانگین نواحی

6/59

7/7

7/32

 

 

 

جدول 7- درصد فراوانی نسبی رخداد عوامل تخریب رویشگاه­های بادام خاکستری در نواحی رویشگاهی.

شماره ناحیه

عوامل تخریب و آسیب­دیدگی رویشگاه­ها

جاده­سازی

چرای­دام

توسعه روستایی

فعالیت­های صنعتی

فعالیت­های کشاورزی

گردشگری

ناحیه 1

3/14

6/28

5/9

3/14

5/9

5/9

ناحیه 2

8/27

1/11

7/16

0

0

1/11

ناحیه 3

7/16

2/22

1/11

0

0

0

ناحیه 4

7/6

3/33

7/26

0

7/26

7/6

ناحیه 5

8/23

19

3/14

5/9

3/14

0

ناحیه 6

3/8

7/41

25

3/8

0

0

ناحیه 7

7/16

3/33

7/16

3/8

3/8

0

ناحیه 8

7/16

2/22

1/11

0

1/11

6/5

ناحیه 9

25

7/41

7/16

0

7/16

0

ناحیه 10

4/44

3/33

0

1/11

0

0

میانگین نواحی

2/19

9/26

7/14

1/5

9

8/3

 

 

نتایج حاصل از بررسی شدت تخریب رویشگاه­های مختلف این گونه در سطح کشور نشان داد که  تقریباً 80% از رویشگاه­های این گونه دچار تخریب و دست­خوردگی است. میانگین درصد فراوانی تخریب در کل کشور در طبقه 1=22%، طبقه 2=54%، طبقه 3=20% و طبقه 4=4% می­باشد. بیشترین فراوانی شدت تخریب پوشش گیاهی در طبقه 2 (6-25%) با فراوانی نسبی 54% مشاهده گردید (جدول 8).

جدول 8- درصد فراوانی نسبی طبقات مختلف تخریب رویشگاه­های بادام خاکستری در نواحی مختلف رویشگاهی.

شماره ناحیه

طبقه 1

طبقه 2

طبقه3

طبقه 4

ناحیه 1

8/23

4/52

1/19

8/4

ناحیه 2

2/22

4/44

8/27

6/5

ناحیه 3

8/27

6/55

1/11

6/5

ناحیه 4

20

3/53

20

7/6

ناحیه 5

8/23

1/57

1/19

0

ناحیه 6

7/16

7/66

3/8

3/8

ناحیه 7

7/16

7/66

7/16

0

ناحیه 8

7/16

1/61

2/22

0

ناحیه 9

25

3/33

3/33

3/8

ناحیه 10

2/22

6/55

2/22

0

میانگین نواحی

22

54

20

4

 

کمترین تخریب و آسیب­دیدگی در ناحیه 3 و بیشترین تخریب و آسیب­دیدگی در نواحی 6،7 و 8 مشاهده گردید.

بحث

بررسی دامنه حضور این گونه نشان می­دهد که بیشترین حضور گونه بادام خاکستری در ناحیه رویشی ایران­-­تورانی (Irano-Touranienne Region) می­باشد (جدول 1). علاوه براین، نفوذ این گونه به داخل نواحی رویشی دیگر از جمله ناحیه زاگرسی (Zagrossienne Region) در استان­های کرمانشاه، لرستان و فارس و همچنین نفوذ به ناحیه رویشی خلیج­-­عمانی (Khalidjo-Ommanienne Region)  در استان­های هرمزگان، بوشهر و سیستان و بلوچستان نیز مشاهده می­شود. نتایج بیانگر وجود تغییرات در ترکیب گونه­های غالب همراه با گونه بادام خاکستری در ده ناحیه رویشگاهی این گونه تحت تاثیر اقلیم، ناحیه فیتوجغرافیایی و عرض جغرافیایی می­باشد. در یک روند کلی، با ورود به نواحی رویشی مختلف شاهد تغییر در ترکیب ، تعداد و رتبه تاج پوشش گونه­های گیاهی همراه به­دلیل تغییر اقلیم و توپوگرافی حاکم بر منطقه می­باشیم. گروه­های مختلف گونه­های همراه به لحاظ موقعیت جغرافیایی و نیازهای مشترک بوم شناختی تشکیل شده­اند. نتایج حاصل از بررسی ضریب تعداد گونه های مشترک بین نواحی مورد بررسی نشان می­دهد که کمترین تعداد گونه مشترک بین نواحی با بیشترین تفاوت در اقلیم، فیتوجغرافیا و عرض جغرافیایی مشاهده می­گردد. برای مثال، بیشترین تفاوت در ترکیب گونه­های گیاهی همراه بین نواحی 3 و 6، 7 و 8 که جزء نواحی ایران­-­تورانی  محسوب می­گردند با ناحیه زاگرسی 9 مشاهده شد (جدول 4). این به­دلیل دمای کمتر و بارندگی بیشتردر ناحیه زاگرسی است (11 و 10). کمترین ضریب تشابه گونه­های مشترک (138/0) بین ناحیه 9 که منطقه زاگرسی با اقلیم سرد و نیمه­خشک محسوب می­شود، با ناحیه 10 که منطقه ایران­-تورانی با اقلیم گرم و خشک می­باشد، مشاهده می­گردد (جدول 4). بیشترین تعداد گونه­های همراه و رتبه پوشش براساس معیار براون­بلانکه در بین نواحی مورد بررسی، در ناحیه رویشی 9 مشاهده گردید (جدول 3)، که نشان دهنده  وابستگی تنوع گونه­های گیاهی با شرایط محیطی می باشد (4). تعداد گونه­های همراه دلالت بر ترجیح آنها در رویشگاه­های خشک تا نیمه­خشک سرد و گرم در محدوده مدار­های 27 تا 36 درجه نیمکره شمالی است (جدول 3). مقایسه نتایج رتبه­های پوشش گیاهی براساس معیار براون­بلانکه نشان می­دهد که رویشگاه­های این گونه تنک می­باشند (جدول 3). نوی میر (1973) بستر رویش را یک عامل اصلی در تفکیک و استقرار پوشش­های مختلف گیاهی محسوب نموده است. بررسی رویشگاه­های بادام خاکستری نشان می­دهد که این گونه هم بر روی رویشگاه­های صخره­ای و هم در مناطق با بافت خاک سبک استقرار می­یابد.

نحوه انتشار این گونه از طریق میوه می­باشد. نتایج نشان می­دهد که بطور متوسط 7/34 درصد از میوه­های تولید شده توسط گیاه بادام خاکستری پوک می­باشد. بیشترین درصد پوکی میوه در نواحی 7 و 8 مشاهده شد که می­تواند ناشی شرایط خشکسالی­های چندساله اخیر و تغییر اقلیم باشد. ولی، داده­ای ازسال­های گذشته برای مقایسه آماری وجود ندارد. همچنین، میوه­های این گیاه رقابت کننده­های ضعیفی هستند و در رقابت با بذر­های درمنه و گیاهان دیگر در پناه صخره­ها و خرده سنگ­ها می­رویند که شرایط رویش سختی را می­بایست تحمل کنند. این گونه همچون سایر گونه­های بادام از همزیستی میکوریزایی بهره می­گیرد و این همزیستی برای رویش گیاه در شرایط کمبود منابع غذایی و اصلاح نسبت فسفر به نیتروژن درونی گیاه دارای اهمیت است (15). بطور معمول، غنای گونه­ای و امکان رویش میوه و بذر در مناطق کوهستانی، به ویژه در پناهگاه­ها یا حفراتی که میوه و بذرگونه­های گیاهی در آنجا بتوانند جوانه بزنند ، برویند و در امان باشند، تعیین می­گردد (21). نظر به اینکه، میوه این گیاه مورد تغذیه جوندگان، از قبیل موش و تشی، قرار می­گیرد و انسان ها نیز اقدام به جمع­آوری و مصرف میوه این گیاه می­نمایند، محیط­های صخره­ای و سنگلاخی با شیب­های تند زیستگاه، جاییکه از دسترس چرندگان حفظ شوند، مطلوب بادام خاکستری است (جدول 6). زیرا، از یک­طرف تحت تخریب کمتر و از طرف­دیگر چرای دشوارتر قرار می­گیرد . علاوه بر­این، شیب دامنه بر روی میکروکلیمای رویشگاه نیز تاثیر­گذار می­باشد (22).  بیشتر رویشگاه­های این گونه در دامنه­های رو به جنوب دره­ها استقرار یافته­اند (جدول 5) که این دامنه­ها شرایط محیطی خشک­تر و گرم­تری را در زمستان نسبت به دامنه­های مجاور رو به شمال خود دارند (11). یکی از تاثیرهای جهت­های جغرافیایی بر روی پوشش­های گیاهی از طریق میزان انرژی دریافتی از نور خورشید می­باشد (23)، با توجه به اینکه این گونه جهت­های جغرافیایی جنوب و جنوب­شرقی را برای رویش و استقرار ترجیح می­دهد نشان از وابستگی بالای این گونه به گرمای نورخورشید در ارتفاعات رویشگاهی سردسیر (جدول 5) برای رویش می­باشد. در واقع، جهت­های مختلف جغرافیایی با تاثیر بر روی رطوبت و زاویه تابش میکروکلیماهای متفاوتی را به وجود می­آورند که بطور نسبی در نواحی مختلف ترکیب گونه ای متفاوت را باعث می­شود.

نتایج این بررسی نشان داد که عرض جغرافیایی، توپوگرافی (ارتفاع) و اقلیم عوامل اصلی تمایز نواحی رویشگاهی بادام خاکستری می­باشند. با افزایش عرض جغرافیایی به تدریج میزان انرژی دریافتی از نور خورشید کاهش می­یابد (11 و 10). از آنجا که بادام خاکستری برای آغاز رویش نیاز به شرایط دمایی گرمتر در فصل زمستان دارند تا خفتگی جوانه­ها شکسته شود و گیاه گل­دهی و برگ­دهی خود را آغاز نماید، جهت جنوبی و جنوب­غربی بیشترین مقدار انرژی گرمایی را در مدارهای رویشگاهی فراهم می­کند. همچنین دمای حداکثر در ماه دی و بهمن بیشترین اثر مثبت را برای رشد گونه­های درختی دارد و در این ماه­ها، نیاز گرمایی درختان برای رشد خیلی بیش از نیاز رطوبتی می­باشد (2). به طور کلی، اثر دمای حداکثر در فصل زمستان بیش از دیگر عناصر اقلیمی در پیش­بینی میزان پوشش گیاهی موثر است که نشان دهنده نیاز دمایی درختان در فصل سرد سال به نسبت بارش می­باشد که این نیاز حرارتی از طریق تابش نور خورشید تامین می­گردد (1). با افزایش عرض جغرافیایی و نیز ارتفاع از سطح دریا تفاوت­های دمایی بین فصلی و بین شبانه روز بیشتر می­شود. برای مثال، آمار نشان می­دهد اختلاف کمتری بین دماهای کمینه و بیشینه هم در تابستان و هم در زمستان در استان­های شمالی کشور دیده می­شود که نشانه اعتدال دما در این مناطق است .در مناطق مرکزی، جنوبی و جنوب­شرقی کشور این تفاوت دمایی بیشتر است (5).

نتایج نشان می­دهد که چرای­دام (%40) بیشترین عامل آسیب به رویشگاه­های گونه بادام خاکستری در سراسر کشور می­باشد (جدول 7). آسیب­های ناشی از چرای دام بر رویشگاه­ها گسترده می­باشد به گونه­ای که علاوه بر خوردن نهال­ها، شاخه­ها، برگ­ها و گل­های گیاهان، در طولانی مدت تراکم حجمی، خواص شیمیایی و بیولوژیکی، چرخه­های عناصر غذایی (28)، فشردگی خاک و وضع فیزیکی خاک (8) را تحت تاثیر خود قرار می­دهد.

از دخالت­های انسانی می توان به ایجاد  آتش­سوزی در زیستگاه­ها، استفاده از شاخه­های این گیاه به عنوان سوخت، ساخت کپر و حصارکشی اطراف باغات و زمین­های کشاورزی و آغل دام اشاره کرد که سه مورد اخیر به وفور در مناطق مورد مطالعه مشاهده گردید. ایجاد تفرج گاه­های متعدد و اطراق مسافران (6 و 9)، جاده­سازی­های گسترده آسفالته و خاکی در رویشگاه­ها، و فعالیت­های صنعتی از جمله حفاری معدن و استخراج فلزات از دیگر عوامل  نابودی و آسیب این زیستگاه­های با ارزش به شمار می­رود (14).

پیشنهاد می­گردد که بمنظور کاهش آسیب­ها و تنش­ها بر زیستگاه­های مختلف این گونه اقداماتی، از جمله کنترل ورود دام در رویشگاه­های حساس، ایجاد سایت­های قرق، نظارت بیشتر بر تفرج گاه­ها، ایجاد عملیات­های آبخیزداری بمنظور کاهش اثرات خشکسالی انجام گردد.

سپاسگزاری

بدین وسیله نویسندگان مقاله از گروه علوم گیاهی دانشگاه تربیت مدرس که طی انجام این تحقیق همکاری و مساعدت لازم را داشتند کمال تشکر را دارد.

  • ابراهیم­زاده، ح. 1374. فیزیولوژی گیاهی. انتشارات دانشگاه تهران.
  • احمد­آبادی، ع.، رجایی، س. و فتح­نیا، الف. 1396. برآورد تغییرات جنگل براساس عوامل اقلیمی با استفاده ازتصاویرماهواره­ای. فصلنامه علمی - پژوهشی اطلاعات جغرافیایی.26(102):125-137.
  • اسدی، م. ، معصومی، ع.، خاتم ساز، م. ، مظفریان ،و (ویراستاران). 1376-1385. فلور ایران. شماره های 1-52. موسسه تحقیقات جنگل­ها و مراتع کشور، تهران.
  • انجام، م.، حشمتی، غ.، سپهری، ع.، نیک­نهاد قرماخر، ح. و جعفری فوتمی، ع. 1392. بررسی برخی عوامل محیطی ناشی از تغییرات ارتفاعی بر استقرار پوشش گیاهی در مراتع ییلاقی رشته کوه البرز. نشریه علمی پژوهشی مرتع.7(4):304-315.
  • پورمحمدی، س.، ملکی نژاد، ح. و رحیمیان، م. 1389. بررسی نقش عوامل فیزیوگرافی بر روی پارامتر­های دمایی مؤثر بر تبخیر و تعرق (مطالعه موردی: استان یزد). فصلنامه علمی- پژوهشی خشک بوم.1(2):9-20.
  • حیدری، ق.، عقیلی، س.م.، بارانی، ح.، قربانی، ج. و محبوبی، م.ر.1389.تحلیل همبستگی بین وضعیت مرتع و میزان مشارکت بهره برداران در اجرای طرح­های مرتعداری (مطالعه موردی مراتع بلده- استان مازندران). مرتع.4(1):138-149.
  • خاتم ساز، م. فلور ایران. شماره 6- تیره گل سرخ Rosaceae. 1371. چاپ اول. موسسه تحقیقات جنگل­ها و مراتع.
  • رضوانی، م. و هاشم­زاده، ف. 1392. بررسی عوامل مؤثر در تخریب جنگل و تأثیر خروج دام از حوزه 14 جنگل­های شمال کشور (فومن). نشریه پژوهش­های علوم و فناوری چوب و جنگل.20(3):125-138.
  • روانبخش، م.، اجتهادی، ح.، پوربابایی، ح. و قریشی الحسینی، س. 1386 . بررسی تنوع گونه­های گیاهی ذخیره­گاه جنگلی گیسوم تالش در استان گیلان. مجله زیست­شناسی ایران. 20(3):229-218.
  • عصری، ی. 1386. جغرافیای گیاهی. انتشارات دانشگاه پیام نور.
  • فهیمی پور، الف.، زارع چاهوکی، م. و طویلی، ع. 1389. بررسی ارتباط برخی گونه­های شاخص مرتعی با عوامل محیطی (مطالعه موردی: بخشی از مراتع طالقان میانی). مرتع. 4(1):23-32.
  • قهرمان، الف. 1357-1385. فلور رنگی ایران. جلد­های 1-20. مؤسسه تحقیقات جنگل­ها و مراتع کشور، تهران.
  • قهرمان، الف. و عطار، ف. 1379. تنوع زیستی گونه­های گیاهی در ایران. انتشارات دانشگاه تهران.
  • گلستانه، س.، کمپور، ف. و فرار، ن. 1391. معرفی عوامل خسارت­زای درختچه­های بادام کوهی در منطقه کوه سیاه دشتی استان بوشهر. دو فصلنامة علمی -پژوهشی تحقیقات حمایت و حفاظت جنگل­ها و مراتع ایران. 10(2): 153-164.
  • محمد اسمعیلی، م. 1397. مقایسه همزیستی میکوریزایی گونه Amygdalus eburnea در ارتباط با عوامل خاک و ارتفاع در اکوسیستم­های شرقی و غربی ایران. پایان­نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه تربیت مدرس.
  • مخدوم، م. 1386. آمایش سرزمین. انتشارات دانشگاه تهران.
  • مصداقی، م. 1388 .توصیف و تحلیل پوشش گیاهی . انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد.
  • مصدق، الف. 1390. اکولوژی جنگل. نشر علم کشاورزی ایران.
  • مهربانی، م.، مهدوی میمند، ز. و میرتاج الدینی، س. م. 1392. جمع­آوری و شناسایی منتخبی از گیاهان خودروی شهرستان بافت (استان کرمان) وبررسی مصارف سنتی آنها. مجلّه ی طب سنّتی اسلام و ایران. 4(3):275-285.
  • وفادار، م. 1388. مطالعه بیوسیستماتیکی جنس Amygdalus از تیره Rosaceae در ایران. پایان نامه دکتری. دانشگاه تهران.

 

  • Carlos, J. 2004. Diversity of maritime juniper woodlands. Forest Ecology and Management, 192:267-276.
  • Fosaa, A. M. 2004. Biodiversity patterns of vascular plant species in mountain vegetation in the Faroe Islands. Diversity and Distributions.10:217–223.
  • Noy-Meir, I., 1973. Multivariate analysis of the semi-arid vegetation of southern Australia. Vegetation catenae and environmental gradients. Australian Journal of Botany, 22:40-115.
  • Parsa, A. 1943-1960. Flora de I' Iran, 8 vols. Publication du Ministere de I' education, Museum d'Histoire Naturelle de Tehran.
  • Rechinger, K. H.1963-1992. Flora Iranica Graz. pp: 1-171.
  • Rezaeifar, , Behfarnezhad, M., Moradi, M., Mehrabani, M & Mahmoudvand, H. 2016. Antibacterial effects of various extracts of Amygdalus eburnea on some most common bacteria in burning. Scholars Research Library. Der Pharmacia Lettre. 8(6):110-112.
  • Rezaeifar, M & Rezaeifar, M. 2016. Antioxidant properties of the methanolic extract of the shell root of Amygdalus eburnea. International Journal of PharmTech Research. 9(9)514-518.
  • Steffens, M., Kölb, A., Totsche, K.U & Knabner, I.K. 2008. Grazing effects on soil chemical and physical properties in a semiarid steppe of Inner Mongolia (P.R. China), Geoderma.143:63-72.
  • Vafadar, M., Kazempour osaloo, S & Attar, F. 2014. Molecular phylogeny of the genus Amygdalus (Rosaceae) based on nrDNA ITS and cpDNA trnS-trnG sequences. Turkish Journal of Botany. 38:439-452.
  • Zohary, M. 1963. On the geobotanical structure of Iran. Bulletin of the Research Council of Israel, Section D, Botany, 113 P.