بررسی اثر ویژگی‌های خاک بر پراکنش گیاه دارویی هندوانه ابوجهل(colocynthis Citrullus) در نواحی خشک با استفاده از آنالیز چند متغیره (مطالعه موردی: دشت سیستان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
منصور جهان تیغ 1
معین جهان تیغ 2
1 دانشیار مرکز تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی و منابع طبیعی سیستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، زابل، ایران
2 دانشکاه گرگان
10.22034/jpr.2022.2189
چکیده
برای اجرای این پژوهش ابتدا وضعیت پراکنش این گیاه در منطقه بر اساس مشاهدات میدانی بررسی و چهار ناحیه مشخص برای آن شناسایی شد. از خاک و پوشش گیاهی معرف به روش تصادفی- سیستماتیک نمونه‌برداری شد. خصوصیات خاک از روش مقایسه میانگین‌ها و آزمون t استودنت و عوامل مؤثر بر پراکنش این گیاه با روش تجزیه مؤلفه‌های اصلی (PCA) محاسبه شد. یافته‌ها نشان داد که بین میانگین ویژگی‌های اسیدیته، کربن آلی، مجموع کلسیم و منیزیم، سدیم، نسبت جذب سدیم، سدیم محلول، مجموع کاتیون‌ها، فسفر و پتاسیم قابل‌جذب، درصد رس، سیلت و شن دو محدوده مطالعاتی اختلاف معنی‌دار ولی بین سایر ویژگی‌ها معنی‌دار نیست. نتایج آنالیز بیانگر آن است که گیاه مزبور تمایل به استقرار در خاک‌هایی با ماده آلی فقیر، فسفر، پتاسیم و رس بیشتر را دارد ولی افزایش سدیم، نسبت جذب سدیم، مجموع کاتیون‌ها و شن از موانع استقرار آن در منطقه است. بنابراین می‌توان نتیجه‌گیری کرد که از نظر نیازهای اکولوژیکی این گیاه کم توقع و در خاک‌های فقیر نیز قابلیت سازگاری دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Study of the effect of soil properties on the distribution of medicinal plant Citrullus colocynthis in arid and desert ecosystems using principal component analysis (PCA) (Case Study: Sistan Plain)

نویسندگان English

Mansour Jahantigh 1
Moien Jahantigh 2
1 Assoc. Prof. Department of Soil Conservation and Water Management, Sistan Agriculture, Education and Extension Natural Resources Research Center, AREEO, Zabol, Iran
2 P. h.D candidate in Watershed Management, Watershed Management Department, Faculty of Agriculture & Natural Resources, University of Gorgan.
چکیده English

The aim of this study was to determine properties of soil Citrullus colocynthis habitat. First implement the distribution status of this plant in Nimroz city and by establishing two transects, each with a length of 250 meters and at a distance of 50 meters, a plot of 3× 3 meters was determined according to the type of cover. Also the characteristics of cover percentage, bare soil and litter were determined. forty soil samples were taken from habitats of this plant and control areas from a depth of 0-50 cm and analyzed some soil properties. T-test and principal component analysis (PCA) method were used to compare the soil properties and to determine the factors affecting the establishment of plant species. Results showed that there is a significant difference between the mean of acidity, carbon, total calcium and magnesium, sodium, sodium adsorption ratio, soluble sodium, total cations, absorbed phosphorus and potassium, clay, silt and sand in the two studied areas. But between other data, it is not statistically significant. The multivariate analysis indicate that the plant tends to settle in soils with higher organic matter, phosphorus, potassium and clay and the variables of sodium content, sodium uptake ratio, total cations and sand percentage are the most important obstacles to the establishment of this plant in study area. Conclusion the soil characteristics of this plant, its ecological needs are low in the harsh ecological conditions of the region and can be adapted to poor soils.

کلیدواژه‌ها English

Properties of soil
Sistan
principal component analysis
vegetation cover

بررسی اثر ویژگی­های خاک بر پراکنش گیاه دارویی هندوانه ابوجهل(colocynthis Citrullus)  در نواحی خشک با استفاده از آنالیز چند متغیره (مطالعه موردی: دشت سیستان)

منصور جهان تیغ1* و معین جهان تیغ2

1 ایران، زابل، آموزش و ترویج کشاورزی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی و منابع طبیعی سیستان، مرکز تحقیقات

2 ایران، گرگان، دانشگاه گرگان، آبخیزداری

تاریخ دریافت: 17/10/1400          تاریخ پذیرش: 24/04/1401

چکیده

برای اجرای این پژوهش ابتدا وضعیت پراکنش این گیاه در منطقه بر اساس مشاهدات میدانی بررسی و چهار ناحیه مشخص برای آن شناسایی شد. از خاک و پوشش گیاهی معرف به روش تصادفی- سیستماتیک نمونه­برداری شد. خصوصیات خاک از روش مقایسه میانگین‌ها و آزمون t استودنت و عوامل مؤثر بر پراکنش این گیاه با روش تجزیه مؤلفه‌های اصلی (PCA)‌ محاسبه شد. یافته‌ها نشان داد که بین میانگین ویژگی‌های اسیدیته، کربن آلی، مجموع کلسیم و منیزیم، سدیم، نسبت جذب سدیم، سدیم محلول، مجموع کاتیون‌ها، فسفر و پتاسیم قابل‌جذب، درصد رس، سیلت و شن دو محدوده مطالعاتی اختلاف معنی‌دار ولی بین سایر ویژگی‌ها معنی‌دار نیست. نتایج آنالیز بیانگر آن است که گیاه مزبور تمایل به استقرار در خاک‌هایی با ماده آلی فقیر، فسفر، پتاسیم و رس بیشتر را دارد ولی افزایش سدیم، نسبت جذب سدیم، مجموع کاتیون‌ها و شن از موانع استقرار آن در منطقه است. بنابراین می‌توان نتیجه‌گیری کرد که از نظر نیازهای اکولوژیکی این گیاه کم توقع و در خاک‌های فقیر نیز قابلیت سازگاری دارد.

واژه های کلیدی: آنالیز مؤلفه‌های اصلی، پوشش گیاهی، خصوصیات خاک، سیستان.

* نویسنده مسئول، تلفن: 09389262710، پست الکترونیکی: Mjahantigh2000@yahoo.com

مقدمه

 

کشور ایران که بخش عمده آن را نقاط خشک و نیمه خشک تشکیل می‌دهد، به لحاظ اقلیمی از تنوع بالایی برخوردار است. از همین رو، گیاهان متنوع در نقاط مختلف آن رویش دارند که فلات ایران را بعنوان رویشگاه بسیاری از گیاهان بخصوص انواع دارویی معرفی می‌نمایند. بنابراین رویشگاه‌های طبیعی ایران بو­یژه عرصه‌های بیابانی بعنوان منشأ رویش و تولید گیاهان دارویی مورد توجه واقع شده است (3). عملکرد گیاهان در اکوسیستم‌های طبیعی متأثر از عوامل متعددی نظیر اقلیم منطقه، نوع خاک، ارتفاع از سطح دریا، موقعیت جغرافیایی و نوع گونه است. بطوری­که هر یک از این عوامل تأثیر بسزایی بر خصوصیات گیاهان دارند (11،5). از بین عوامل فوق‌الذکر، خاک بعنوان بستر رشد گیاه نقش بسزایی در تکامل جوامع گیاهی در اکوسیستم‌های تخریب شده ایفاء می‌نماید (25، 23). بطوری­که تغییر در خصوصیات آن ضمن تحت تأثیر قرار دادن حاصلخیزی خاک تغییر در ترکیب پوشش گیاهی در یک اکوسیستم را بهمراه دارد (35، 22). بطوری‌که در کوتاه مدت برگشت به حالت اولیه با مشکل همراه است و در مقابل، تغییر در شرایط خاک سبب تغییر در ترکیب پوشش گیاهی می‌شود که تا زمان بازگشت شرایط خاک به ابتدا، پوشش گیاهی به حالت ابتدایی برگشت نمی‌نماید (28، 7). نتایج پژوهش جهان تیغ (9) در منطقه سیستان نشان داد که اختلاف بین ویژگی‌های خاک با توجه به وجود شرایط یکسان رطوبت باعث تغییر پوشش گیاهی در سواحل رودخانه‌های مناطق خشک می‌شود. محققین متعددی گزارش داده‌اند که کشور ایران دارای توانمندی بالای اکولوژیکی در خصوص رشد و توسعه گیاهان دارویی است. از همین رو، به دلیل وجود چنین بستر مستعدی، کشور می‌تواند در طب سنتی و بهره‌برداری از گیاهان دارویی قابل کشت در عرصه‌های کشاورزی و طبیعی سهم بسزایی در اشتغال و رونق اقتصادی فراهم نماید (1). هندوانه ابوجهل یکی از گیاهان دارویی است که دامنه بردباری بالایی در مناطق خشک دارد. بطوری­که صابری و همکاران (14) گزارش دادند با توجه به فقر پوشش گیاهی و وجود فرسایش بادی شدید در منطقه سیستان از آنجایی­که هندوانه ابوجهل دامنه بردباری بالایی با شرایط سخت منطقه سیستان دارد، کشت این گونه دارویی می‌تواند راهکار مدیریتی مناسبی جهت اصلاح از لحاظ مرتعی و کشت در مزارع منطقه باشد. برخی از خواص دارویی آن شامل ضد بیماری بلغم، مسهل بسیار قوی، درمان‌کننده کبد، آنتی‌بیوتیک قوی، ضد نقرس، درمان‌کننده صدای گوش، ضد سردرد و درد شقیقه، درمان‌کننده سیاتیک، درمان بیماری صرع، بیماری قند، خارش پوست، درمان‌کننده سفید شدن مو، جلوگیری از سکته مغزی، قاعده آور، ضد کرم معده و کرم کدو، پادزهر سم عقرب و مار است (36، 32). این گیاه در مناطق مختلف کویری و بایر، خاک‌های قلیایی و شور پراکندگی داشته و بین تپه­های ماسه‌ای پرورش می‌یابد و مقاومت زیادی به تنش آب و شوری دارد. نیازمند دمای بالا است و مقاومت زیادی به گرما دارد. دوره رشد آن طولانی بوده و حدود چهار ماه طول می‌کشد. نیازمند تابستان‌های گرم و خشک و خاک‌های عمیق با pH مناسب 8-7 است و این استان شرایط لازم را دارا است (17، 12). محققین زیادی گزارش داده­اند که هندوانه ابوجهل نسبت زنده‌مانی بالایی در مناطق با شرایط خشک و خاک‌های شنی از خود نشان می‌دهد. مطالعه­ای که بر روی هندوانه ابوجهل در قسمت‌های مختلف عربستان صورت گرفته، نشان داده که مقدار عناصر شیمیایی موجود در برگ‌های این گیاه بر اساس ارتفاع از سطح دریا، خاک و عوامل جغرافیایی متفاوت است. همچنین Al-Zahrani and Al-Amer (16) گزارش دادند که این گیاه در خاک‌های شنی و محدوده­های با متوسط بارندگی زمستانه 5/36 میلی‌متر پراکنش دارد. نتایج پژوهشی در بیابان‌های شرقی مصر نشان داد که خاک‌های رویشگاه هندوانه ابوجهل در خاک‌های با خصوصیات قلیایی کم، رطوبت و مواد آلی کمی هم رشد و نمو نموده و همبستگی مثبت شدیدی بین متغیرهای کلسیم، منیزیم خاک و منیزیم گیاه وجود دارد (33). نتایج پژوهش هراتی و همکاران (17) نشان داد که عصاره هندوانه ابوجهل در مرحله گلدهی در رویشگاه سیستان دارای بیشترین ترکیبات فنلی، فلاونوئیدی می‌باشد و از بالاترین عملکرد آنتی‌اکسیدانی نیز برخوردار بوده است. در پژوهشی میرزایی و همکاران (16) خصوصیات خاک رویشگاه جنس جاشیر در مراتع هیرونیر استان اردبیل را مورد بررسی قرار دادند. نتایج کار آنان نشان داد که خصوصیات خاک در دو رویشگاه در مورد برخی از عناصر نظیر پتاسیم، درصد سیلت و شن دارای اختلاف معنی‌دار هستند و بطورکلی فاکتورهای شوری، فسفر، ماده آلی و درصد رس بیشترین تأثیر در پراکنش جنس جاشیر در منطقه را دارند. منابع موجود در خصوص هندوانه ابوجهل نشان می‌دهد که پژوهش‌های زیادی در خصوص خاک رویشگاه این گیاه انجام نگرفته است. ازاین‌رو، پژوهش موجود برخی از خصوصیات خاک رویشگاه‌ آن‌ها در منطقه نیمروز سیستان مورد بررسی قرار داد تا با استفاده از این داده­ها زمینه پراکنش بیشتر آن‌ها فراهم­ نمود

مواد و روشها

منطقه مورد مطالعه در محدوده دشت سیستان و شامل مناطقی از شهرستان نیمروز با مختصات جغرافیایی 61 درجه و 33 دقیقه و 17 ثانیه تا 61 درجه و 34 دقیقه و 58 ثانیه طول شرقی و 31 درجه و 11 دقیقه و 53 ثانیه تا 31 درجه و 12 دقیقه و 16 ثانیه عرض شمالی و در ارتفاع 480 متر از سطح دریا قرار دارد (شکل 1). میانگین بارندگی سالیانه در منطقه حدود 60 میلی‌متر است که عمدتاً در زمستان ریزش می‌نماید. پتانسیل تبخیر این منطقه حدود 5000 میلی‌متر در سال و متوسط درجه حرارت، میانگین حداکثر و حداکثر مطلق سالیانه بترتیب 18، 25 و 43 درجه سانتی­گراد است. یکی از خصوصیات اقلیمی منطقه سیستان وزش بادهای 120 روزه است. بطوری­که بیشترین دوره طوفان‌های همراه گرد و خاک دنیا در منطقه سیستان روی ‌می‌دهد. بطور متوسط 7/80 روز، از سال وزش باد همراه طوفان و گرد و غبار در منطقه وجود دارد که باعث متلاشی شدن زیست‌بوم آن می‌شود. پوشش گیاهی منطقه را گونه‌های شورپسند، خصوصاً گز، خارشتر، انواع سالسولا و چغچغه تشکیل می‌دهد. خاک منطقه حاصل فرسایش آبی است که بهمراه سیلاب‌های فصلی از داخل کشور افغانستان انتقال یافته است و دارای بافت سنگین بوده و تمایل به­سمت شوری دارد.

 

 

شکل 1- موقعیت منطقه مورد مطالعه و رویشگاه‌ها مورد بررسی در دشت سیستان و استان سیستان و بلوچستان

 

از آنجا که هدف از اجرای این پژوهش تعیین اثر خصوصیات خاک بر پراکنش گیاه دارویی‌ هندوانه ابوجهل بود، لذا ابتدا وضعیت پراکنش این گیاه در منطقه بررسی که بر این اساس چهار رویشگاه این گیاه با بررسی نمود ظاهری پوشش گیاهی در منطقه مورد مطالعه شناسایی و سپس از خاک و پوشش گیاهی معرف به روش تصادفی- سیستماتیک نمونه­برداری شد. بر این اساس، دو ترانسکت خطی هر یک به طول 250 متر در هر محدوده مستقر و اقدام به نمونه­برداری با پلات شد. اندازه پلات‌ها طوری انتخاب شد که علاوه بر مناسب بودن برای پوشش بوته‌ای، فقیر و تنک منطقه، دقت لازم برای اندازه­گیری پوشش علفی را نیز داشته باشد. بر این اساس پنج پلات 3×3 متر بر روی هر ترانسکت مشخص و در آن لیست گونه­ها، درصد پوشش و درصد لاش برگ ثبت شد. همچنین 40 نمونه خاک از عمق 50-0 سانتی­متری با توجه به عمق توسعه ریشه این گیاه (اندازه‌گیری ریشه گیاه بر اساس برداشت‌های میدانی)، از محدوده رویش هندوانه ابوجهل و منطقه شاهد با استفاده از آوگر برداشت و خصوصیات فیزیکی و شیمیایی آنها مورد بررسی قرار گرفت (شکل 2).

 

شکل2- نمونه‌ای از محدوده برداشت خاک عاری از گونه هندوانه ابوجهل (الف) و پای بوته هندوانه (ب)

 

برای تعیین بافت خاک از روش هیدرومتری استفاده شد. بدین منظور با جداسازی ذرات (با مخلوط کردن مقدار مشخصی از محلول هگزا متافسفات‌سدیم با نمونه‌ها و قرار دادن آن در دستگاه همزن برقی) و قرار دادن چگال‌سنج (H152- ASTM) درصد اندازه ذرات تشکیل دهنده بافت خاک مشخص شد. در بررسی خصوصیات شیمیایی خاک، پس از تهیه گل اشباع و با استفاده از دستگاه pH متر، اسیدیته خاک اندازه‌گیری‌ و عصاره نمونه‌ها‌ توسط پمپ خلأ استخراج و سپس میزان هدایت الکتریکی عصاره‌ها توسط دستگاه هدایت‌سنج برحسب دسی‌زیمنس بر متر (dS/m) قرائت شد. مقدار کربن از روش والکی- بلاک، مجموع کلسیم و منیزیم با استفاده از روش تیتراسیون، سدیم، مجموع کاتیون‌ها، درصد محلول سدیم، نسبت جذب سدیم از طریق تکنیک نشر اتمی با استفاده از دستگاه فلم فتومتر، فسفر قابل جذب (به روش اولسن)، پتاسیم قابل جذب (­بوسیله دستگاه فلم فتومتر) اندازه‌گیری شد (26، 2).

آنالیز و تجزیه و تحلیل داده­ها: برای مقایسه آماری داده‌های اندازه‌گیری شده از رویشگاه‌های گیاه هندوانه ابوجهل و مناطق شاهد در ابتدا با استفاده از آزمون کلموگروف-اسمیرنوف نرمال بودن داده‌ها مشخص و با استفاده از آزمون  T-  Studentخصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

رسته بندی پوشش گیاهی: بمنظور بررسی عوامل مؤثر در پراکنش و استقرار گیاه دارویی مورد مطالعه از روش‌های رسته‌بندی استفاده شد. بدین منظور در ابتدا با آنالیز تطبیقی اریب (DCA) طول گرادیان محیطی تعیین شد. در ادامه با توجه به طول کم گرادیان محیطی (3 > 27/1)  پس از نرمال‌سازی داده‌ها از روش تجزیه مؤلفه‌های اصلی (PCA) استفاده شد. بمنظور آنالیز تطبیقی اریب (DCA) و تجزیه مؤلفه‌های اصلی (PCA) از پکیج Vegan برای ترسیم نمودار، از پکیجFactoMineR  در محیط نرم‌افزاری  Rstudio 4.1.0 استفاده شد و تحلیل آماری با استفاده از نرم‌افزار SPSS نسخه 23 انجام گردید (31، 30، 4).

بررسی وضعیت پوشش گیاهی نشان می‌دهد که این محدوده به دلیل شرایط سخت اکولوژیکی، از فقر پوشش گیاهی زیادی برخوردار است. بطوری­که بخش عمده‌ای از آن با توجه به خشک‌سالی‌های چند سال گذشته فاقد پوشش گیاهی مناسب می‌باشد. گونه‌های گیاهی این محدوده را انواع خارشتر (Alhagi camelorum)، گز درختچه­ای (Tamarix ramosissima)، علف‌شور (Salsola sp)، بونی (Aeluropus littoralis)، کهورک (Prosopis farcta) و هندوانه ابوجهل (colocynthis Citrullus) تشکیل می‌دهد. بیشترین و متوسط تاج پوشش بترتیب 27% و 4/10درصد می‌باشد. بخش عمده‌ای از محدوده مورد مطالعه را خاک لخت (4/87) تشکیل می‌دهد. میزان لاش برگ در پلات‌های اندازه‌گیری شده بین10-0 درصد با متوسط 2/2% می‌باشد. از لحاظ تعداد پایه زنده نیز محل پژوهش با محدودیت همراه است. چنانکه تعداد پایه‌های ظاهر شده در پلات‌ها بین 9-1 پایه و متوسط 4/2 برآورد شد. پایه خشک پلات‌ها نیز با محدودیت همراه است. بطوری‌که عمدتاً مربوط به Salsola sp.  بوده که معمولاً در فصل سرما به پایه‌های خشک تبدیل می‌شوند. تعداد پایه‌های خشک در پلات‌ها بین 2-1 پایه با متوسط 4/0 برآورد شد (جدول1).

 

جدول 1- بررسی وضعیت پوشش گیاهی محدوده طرح

شماره ترانسکت

ویژگی

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

متوسط

تاج پوشش %

15

-

-

-

12

-

23

27

22

5

4/10

خاک لخت%

75

93

100

100

83

100

77

73

78

95

4/87

لاش برگ%

10

7

-

-

5

-

-

-

-

-

2/2

تعداد پایه زنده

1

-

-

-

3

-

4

5

9

1

3/2

تعداد پایه خشک

2

1

-

-

1

-

-

-

-

-

4/0

 

 

نتایج حاصل از مقایسه آماری برخی از خصوصیات فیزیکی خاک نقاط رویش گیاه هندوانه ابوجهل و مناطق شاهد (نقاط فاقد رویش هندوانه ابوجهل) در جدول (2) ارائه شده است. یافته­ها نشان داد که درصد رس، سیلت و شن در مناطق مورد بررسی در سطح پنج درصد تفاوت معنی‌دار را نشان می‌دهد (05/0>P). بطوری­که بیشترین درصد شن مربوط به مناطق شاهد و کمترین مقدار این پارامتر در رویشگاه‌های هندوانه ابوجهل وجود دارد و در مقابل بیشترین مقدار درصد رس و سیلت در رویشگاه گونه مذبور و کمترین آن مربوط به مناطق شاهد بود. همچنین یافته‌ها بیانگر آن است که خاک رویشگاه‌های هندوانه ابوجهل دارای بافت سیلتی- رسی و بطور عمده ریزدانه و نسبت به خاک مناطق شاهد (لومی) دارای بافت سنگین­تری داشت.

 

جدول 2- مقایسه میانگین (اشتباه معیار±میانگین) برخی خصوصیات فیزیکی خاک در رویشگاه‌های مورد مطالعه

            مناطق برداشت

متغیر

محدوده رویش هندوانه ابوجهل

منطقه شاهد

مقدار t

Sig

شن %

(17/1±) 3/7

(61/4±) 7/42

730/14

٭٭005/0

سیلت %

(41/2±) 7/41

(74/2±) 1/37

686/10-

٭009/0

رس %

(51/1±) 51

(32/2±) 1/16

338/7-

٭٭018/0

بافت خاک

محدوده رویش هندوانه ابوجهل

سیلتی- رسی

منطقه شاهد

لومی

** و*  بترتیب معنی‌دار در سطح ٪ 1 و ٪ 5 می‌باشد

 

نتایج حاصل از تجزیه واریانس برخی ویژگی‌های شیمیایی خاک در شکل (3) ارائه شده است. با توجه به نتایج به دست آمده میانگین اسیدیته خاک در عرصه‌های مورد مطالعه بین 27/8 و 62/8 متغیر است (-a3). کمترین مقدار اسیدیته خاک مربوط به رویشگاه‌های گیاه مورد مطالعه (27/8) و مقادیر این متغیر در مناطق شاهد بطور معنی‌دار بیشتر است. در بررسی تغییرات هدایت الکتریکی یافته‌ها بیانگر آن است که مقادیر این پارامتر نیز در رویشگاه­های گیاه دارویی مورد مطالعه کمتر از منطقه شاهد می‌باشد ولی به لحاظ آماری تفاوت معنی‌دار را نشان نمی‌دهد (-b3). میزان کربن آلی خاک نیز در بین رویشگاه‌های مورد مطالعه اختلاف معنی‌دار را نشان می‌دهد. بطوری‌که بیشترین و کمترین درصد آن بترتیب در عرصه‌های رویش گیاه هندوانه ابوجهل (32/0 درصد) و مناطق شاهد (12/0 درصد) مشاهده شده است (-c3). تغییرات مقادیر فسفر قابل جذب (-d4)، پتاسیم قابل جذب (-e3) و مجموع کلسیم و منیزیم خاک (-f3) نیز بیانگر اختلاف معنی‌دار بین خاک مناطق مورد مطالعه می‌باشد و بیشترین مقدار این متغیرها مربوط به خاک عرصه‌های رویش گیاه دارویی مورد مطالعه می‌باشد (05/0>P). بیشترین میزان نسبت جذب سدیم در عرصه‌های شاهد (12/53) و کمترین آن مربوط به رویشگاه‌های گیاه مورد مطالعه (87/4) است که به لحاظ آماری اختلاف معنی‌دار را نشان می‌دهد (-a4). تغییرات مقادیر سدیم نیز حاکی از وجود تفاوت معنی‌دار بین مقادیر این پارامتر در خاک مناطق مورد مطالعه می‌باشد (05/0>P). بطوری­که بیشترین میزان این پارامتر در عرصه‌های شاهد (47/120) و کمترین مقدار آن در مناطق رویش گونه مورد مطالعه (56/12) مشاهده می‌شود (-b4). با توجه به نتایج حاصل از شکل (4) می‌توان دریافت که بین مناطق مورد مطالعه از نظر میزان کاتیون‌ها (-c4) و میزان محلول سدیم (d -5)در خاک نیز اختلاف معنی‌دار وجود دارد. بیشترین مقدار این متغیرها در مناطق شاهد (بترتیب برابر با 72/141 و 85/73) و کمترین آن در رویشگاه‌های هندوانه ابوجهل (بترتیب برابر با19/27 و 41) می‌باشد.

 

شکل3- مقایسه میانگین مقادیر ویژگی­های فیزیکی و شیمیایی خاک رویشگاه‌های هندوانه ابوجهل و منطقه شاهد (حروف غیر مشترک A و B در هر گراف بیانگر معنی‌دار بودن اختلاف میانگین‌ها در سطح 5 درصد)

شکل4- مقایسه میانگین مقادیر ویژگی­های شیمیایی خاک رویشگاه‌های هندوانه ابوجهل و منطقه شاهد

 

رسته بندی پوشش گیاهی: بمنظور بررسی عوامل مؤثر در پراکنش و استقرار گیاه دارویی هندوانه ابوجهل از روش‌های رسته‌بندی استفاده شد. بدین منظور با استفاده از آنالیز DCA طول گرادیان محیطی تعیین شد جدول (3). بر اساس نتایج به دست آمده با توجه به اینکه بیش‌ترین طول گردیان محیطی برابر با 27/1 و کمتر از 3 می‌باشد بمنظور بررسی روابط پوشش گیاهی با عوامل محیطی و تعیین مؤثرترین عوامل محیطی از روش آنالیز مؤلفه‌های اصلی (PCA) استفاده شد (جدول 4). تجزیه داده‌های پوشش گیاهی و عوامل محیطی با استفاده از روش (PCA) یافته‌ها بیانگر آن است که مؤلفه ‌اول3/ 27 درصد، مؤلفه‌ دوم 8/12 درصد، مؤلفه‌ سوم 3/7 درصد و مؤلفه ‌چهارم 1/7 درصد در تبیین داده‌ها سهیم می‌باشد که بترتیب4/87، 4/9، 1/4 و 6/1 درصد از واریانس تغییرات پوشش گیاهی را توجیه می‌نماید.

 

 

جدول 3- نتایج آنالیزDCA  در تعیین طول گرادیان محیطی

 

محور اول

محور دوم

محور سوم

محور چهارم

طول گرادیان

27/1

84/0

65/0

28/0

مقادیر ویژه

189/0

06/0

03/0

006/0

 

جدول4- نتایج حاصل از آنالیز (PCA) عوامل محیطی

مؤلفه‌ها

مقادیر ویژه

واریانس توجیه شده

واریانس تجمعی

1

273/0

87/0

87/0

2

128/0

09/0

96/0

3

073/0

04/0

989/0

4

071/0

016/0

996/0

 

 

در بررسی همبستگی متغیرهای محیطی با مؤلفه‌های مورد بررسی، یافته‌ها بیانگر آن است که در مؤلفه اصلی اول سدیم، مجموع کاتیون‌ها، نسبت جذب سدیم با بیشترین بار عاملی بترتیب 56/0، 45/0 و 38/0 و متغیرهای محلول سدیم، درصد شن، هدایت الکتریکی، درصد سیلت و اسیدیته با بار وزنی کم‌تر (بترتیب برابر با 29/0، 27/0، 23/0، 2/0 و 19/0) با جهت مثبت محور اول همبستگی دارد. متغیرهای مجموع کلسیم و منیزیم، پتاسیم، درصد رس، ماده آلی و فسفر نیز با بار وزنی بترتیب 39/0-، 37/0- ،32/0- ، 27/0- و 21/0- با جهت منفی محور اول همبستگی نشان می‌دهند. ازاین‌رو رویشگاه گونه‌هایی که در جهت مثبت محورها قرار داشته باشند با ویژگی محورها که در جهت منفی قرار دارند، رابطه عکس دارند. با توجه به­اینکه مؤلفه‌ اول (4/87 درصد) سهم عمده‌ای در تغییرات پوشش گیاهی منطقه را نشان ‌داد، از بین عوامل خاکی، بیش‌ترین مقدار صرف‌نظر از مثبت و منفی بودن آن‌ها بعنوان مهم‌ترین عوامل مؤثر بر پراکنش گونه‌های گیاهی این منطقه انتخاب شد. بر این اساس ویژگی‌های سدیم، مجموع کاتیون‌ها، مجموع کلسیم و منیزیم، پتاسیم، نسبت جذب سدیم، درصد رس مهم‌ترین عوامل مؤثر در تفکیک و استقرار رویشگاه‌های منطقه هستند (جدول 5).

 

 

جدول 5- همبستگی بین گونه‌های گیاهی و ویژگی‌های محیطی با استفاده از آنالیز مؤلفه‌های اصلی

خصوصیات محیطی

مؤلفه‌ها

مؤلفه اول

مؤلفه دوم

مؤلفه سوم

مؤلفه چهارم

اسیدیته

19/0

005/0

0065/0-

0018/0

هدایت الکتریکی

23/0

0064/0

005/0-

0021/0-

درصد ماده آلی

27/0-

0093/0-

0038/0-

002/0-

مجموع کاتیون‌ها

45/0

0081/0-

192/0

283/0-

نسبت جذب سدیم

38/0

0168/0

016/0-

574/0-

سدیم

56/0

0134/0

238/0-

614/0

محلول سدیم

29/0

006/0-

055/0-

323/0

فسفر

21/0-

008/0-

0015/0-

0075/0-

پتاسیم

36/0-

0384/0-

855/0-

0309/0-

Ca2+Mg2+

39/0-

0303/0

28/0-

199/0-

درصد رس

32/0-

019/0-

202/0-

174/0

درصد سیلت

20/0

023/0-

839/0-

14/0

درصد شن

27/0

251/0

48/0

63/0

 

 

نتایج حاصل از رسته‌بندی گونه‌های گیاهی با عوامل محیطی در شکل (5) ارائه شده است. در تحلیل نتایج حاصل از این نمودار فاصله نقاط معرف گونه‌های گیاهی در نمودار، بیانگر درجه تشابه یا اختلاف گونه‌ها از نظر ویژگی‌های محیطی مورد بررسی می‌باشد. بر اساس نتایج به دست آمده گونه‌های T. ramosissima، S. crassa و Ae. Littoralis که در قسمت مثبت محور اول (ربع اول) قرار دارند با ویژگی‌های سدیم، نسبت جذب سدیم، درصد شن، و تا حدودی درصد سیلت و هدایت الکتریکی رابطه مستقیم دارند. گونه‌های گیاهی Colocynthis .C،
Al. camelorum وAe. littoralis  واقع در جهت منفی محور اول (ربع دوم) رابطه مستقیم با میزان ماده آلی خاک و مقادیر فسفر را نشان می‌دهد. گونه‌های گیاهی موجود در ربع سوم همانند Colocynthis .C نیز با مجموع کلسیم و منیزیم، پتاسیم و درصد رس رابطه مستقیمی دارد. در ربع چهارم نیز گونه‌های T. ramosissima، S. crassa و
Ae. Littoralis با ویژگی­های مجموع کاتیون‌ها، سدیم محلول و اسیدیته رابطه مستقیم را نشان می‌دهد. با توجه به خصوصیات معرف محور اول گونه‌های T. ramosissima، S. crassa و Ae. Littoralis با فرم رویشی بوته‌ای- درختچه‌ای به غیر از مجموع کلسیم و منیزیم، پتاسیم، درصد رس، ماده آلی و فسفر با سایر معرف‌های محور اول رابطه مستقیم دارد و افزایش خصوصیات سدیم، مجموع کاتیون‌ها، مجموع کلسیم و منیزیم، نسبت جذب سدیم، درصد شن، درصد سیلت، سدیم محلول، هدایت الکتریکی و اسیدیته از عوامل مؤثر بر استقرار این گونه‌های گیاهی بشمار می‌رود. در مجموع میزان سدیم، مجموع کاتیون‌ها، نسبت جذب سدیم و درصد شن از مهم‌ترین معرف‌های استقرار گونه‌های گیاهی ذکر شده و از جمله موانع استقرار هندوانه ابوجهل در منطقه مورد مطالعه می‌باشد. از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر استقرار هندوانه ابوجهل میزان ماده آلی، فسفر و درصد سیلت و تا حدودی تحت تأثیر مجموع کلسیم و منیزیم و پتاسیم می‌باشد.

 

شکل5- نمودار پراکنش گونه‌های گیاهی در ارتباط با عوامل خاکی با استفاده از آنالیز مؤلفه‌های اصلی(PCA)

 

بحث و نتیجه گیری

در این تحقیق برای اولین بار در اراضی مرتعی دشت سیستان با تعیین چهار ناحیه رویشی و نمونه‌برداری از آنها،  اثر ویژگی­های فیزیکی و شیمیایی خاک بر پراکنش گیاه دارویی هندوانه ابوجهل با استفاده از آنالیز چند متغیره مورد بررسی قرار گرفت.

استقرار و پراکنش گونه‌های گیاهی خاص متأثر از خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک در یک اکوسیستم می‌باشد (29). در بررسی خصوصیات فیزیکی خاک یافته‌ها نشان داد که میانگین درصد سیلت و رس موجود در خاک محدوده پراکنش هندوانه ابوجهل با میانگین درصد رس و سیلت موجود در بافت خاک مناطق شاهد در سطح 01/0  (1P<0/0) و میانگین درصد شن در سطح 05/0 (5P<0/0) اختلاف معنی‌داری دارد. از آنجا که توزیع اندازه ذرات نقش مهمی در تعیین بافت خاک دارد، لذا تفاوت در اندازه ذرات باعث تغییر بافت خاک می‌گردد (29). بطوری­که بافت خاک منطقه عرصه‌های رویشی این گیاه در کلاس سیلتی- رسی و گونه­های گیاهی موجود در مناطق شاهد در کلاس لوم قرار دارد. بافت خاک با تأثیر بر ظرفیت نگهداری آب موجود در خاک، تهویه، درجه حرارت، ظرفیت تبادل کاتیونی و قدرت تأمین مواد غذایی و در نتیجه رشد و تولید نقش بسزایی بر استقرار و پراکنش گیاه دارد (15). ازاین‌رو پراکنش این گونه گیاهی مورد مطالعه نیز تحت تأثیر بافت خاک قرار دارد. در مطالعات صورت گرفته بر روی اثر خصوصیات خاک بر رویش و استقرار گیاه هندوانه ابوجهل در کشور عربستان توسط Al-Zahrani and Al-Amer (18) همبستگی معنی‌داری بین مقدار رطوبت خاک، مواد معدنی و بافت خاک گزارش شده است و افزایش نسبی میزان سیلت و رس را باعث افزایش رطوبت خاک و افزایش نسبی زبری و مقدار ذرات شن را باعث کاهش رطوبت خاک و در نتیجه استقرار گیاه مورد مطالعه معرفی نموده­اند که با نتایج این تحقیق همخوانی دارد. تجزیه و تحلیل خصوصیات شیمیایی خاک نیز نشان داد که مقادیر اسیدیته، نسبت جذب سدیم و سدیم خاک در رویشگاه‌های این گیاه دارویی بطور معنی‌دار کمتر از نمونه‌های خاک مناطق شاهد می‌باشد (05/0>P). علت پایین‌تر بودن اسیدیته خاک نقاط رویشی گونه مورد مطالعه، محدودیت رشد آن‌ها در خاک‌هایی با اسیدیته بالا می‌باشد. با توجه به فقر پوشش گیاهی و کاهش مواد آلی خاک در مناطق شاهد و از طرفی ­بعلت بالا بودن مواد آلی در محدوده رویش این گیاه و افزایش تجزیۀ مواد آلی توسط میکروارگانیسم‌های خاکزی به دلیل افزایش کربن قابل دسترس آن‌ها برای تجزیه، این فرآیند باعث کاهش اسیدیتۀ خاک در محدوده‌های رویش این گونه گیاهی شده است که با نتایج تحقیقات Dormaar and Willms (24) مبنی بر تجزیۀ مواد آلی توسط میکروارگانیسم‌های خاکزی و به‌تبع آن کاهش اسیدیته خاک همخوانی دارد. نسبت جذب سدیم نقش بسزایی در فرآیند تبادلی کاتیون‌ها در خاک دارد. این مهم با توجه به بالا بودن سطح آب زیرزمینی در منطقه سیستان و نبود زهکش و فقر پوشش گیاهی توأم با افزایش درجه حرارت و بالا بودن میزان تبخیر، باعث افزایش چشم‌گیر نسبت جذب سدیم در مناطق شاهد و به‌تبع آن افزایش سدیم در خاک می‌گردد که تفاوت معنی­دار این فاکتورها در خاک مناطق شاهد نسبت به محدوده‌های رویش هندوانه ابوجهل مؤید این مهم می‌باشد (05/0>P). متغیرهای مذکور از جمله عوامل مؤثر بر تخریب ساختمان خاک و در نتیجه، تقلیل دهندۀ نفوذپذیری و ذخیره رطوبتی خاک بشمار می‌رود که در مطالعات صورت گرفته توسط جعفری حقیقی (8) نیز به واقعیت این امر اذعان شده است. در بررسی هدایت الکتریکی خاک، یافته‌ها نشان داد مقادیر این متغیر در رویشگاه‌های گونه مورد مطالعه کمتر از مناطق شاهد می‌باشد ولی به لحاظ آماری تفاوت معنی‌دار را نشان نمی‌دهد. پوشش گیاهی تنک و پراکنده و به دنبال آن افزایش درجه حرارت و بالا بودن تبخیر و در نتیجه انتقال مواد معدنی به سطح زمین، تقریباً اثر یکسان بر هدایت الکتریکی خاک در منطقه سیستان دارد که نبود تفاوت آماری در رویشگاه‌های مورد مطالعه نیز تایید کننده این واقعیت در منطقه مورد مطالعه است و به عبارتی می‌توان این­گونه بیان نمود که خاک‌های منطقه مورد مطالعه بطور عمده گرایش به سمت شوری دارد که با نتایج کار جهان تیغ و همکاران (10) همخوانی دارد. در بررسی مادۀ آلی نیز یافته‌ها نشان داد که مقادیر این متغیر در خاک رویشگاه‌های هندوانه ابوجهل بطور معنی‌دار بیشتر از خاک مناطق شاهد می‌باشد. از آنجا که ماده آلی خاک متأثر از فرآیندهای آبشویی و فرسایش در یک اکوسیستم است، لذا افزایش و کاهش این متغیر را می‌توان به برهم کنش این فرآیندها در یک اکوسیستم مربوط دانست (25). بطوری­که بالا بودن میزان ماده آلی در محل رویش گیاه هندوانه ابوجهل را می‌توان متأثر از فرآیند آبشویی و انتقال ماده آلی به­همراه رسوبات سیلابی به پهنه‌های سیل‌گیر و اراضی زراعی رها شده که طی فصولی از سال از طریق جریانات سیلابی آبیاری می‌گردد مربوط دانست که با نتایج جهان تیغ و همکاران (10) مبنی بر تأثیر رسوبات سیلابی بر افزایش ماده آلی خاک مطابقت دارد. در مقابل کم بودن مقادیر این متغیر در مناطق شاهد را به دلیل تلفات مواد آلی تحت تأثیر وقوع فرسایش بادی و فقر پوشش گیاهی و به‌تبع آن ازهم‌گسیختگی ذرات و در نتیجه انتقال ذرات به­همراه باد مربوط دانست (28،24). این فرآیند علاوه بر تلفات ماده آلی باعث حمل ذرات ریزدانه خاک متأثر از فرآیند انتخابی فرسایش در جداسازی ذرات خاک و به‌تبع آن افزایش ذرات درشت دانه بافت خاک می‌گردد که تفاوت معنی‌دار مقادیر درصد شن در مناطق مورد مطالعه دال بر این مهم می‌باشد. در بررسی مقادیر مجموع کلسیم و منیزیم (Ca2+Mg2+) نمونه‌های خاک مناطق مورد مطالعه نیز یافته‌ها نشان داد که مقادیر این متغیر بطور معنی‌دار در محدوده­های پراکنش گیاه هندوانه ابوجهل بیشتر از نقاط شاهد است (5p<0/0). تغییرات مقادیرCa2+Mg2+ متأثر از میزان رس موجود در خاک می‌باشد به‌گونه‌ای که بار مثبت عناصر به‌وسیله بار منفی رس جذب و باعث افزایش این متغیر در خاک‌هایی با بافت سنگین می‌گردد. ازاین‌رو بالا بودن مقادیر درصد رس در رویشگاه‌های گیاه مورد بررسی را می‌توان از عمده دلایل افزایش این متغیر در خاک برشمرد که با نتایج مطالعات تمرتاش (6) بر روی برخی گونه‌های مرتعی در منطقه طالقان مطابقت دارد. بررسی مجموع کاتیون‌های خاک دو محدوده مزبور نیز نشان داد که اختلاف معنی‌داری بین آن‌ها نیز وجود دارد. بطوری­که بیشترین مقدار این متغیر در عرصه‌های شاهد مشاهده گردید. در بررسی محلول سدیم خاک، یافته‌ها بیانگر آن است که مقدار این ویژگی در مناطق شاهد بطور معنی‌دار بیشتر از رویشگاه‌های هندوانه ابوجهل می‌باشد. بالا بودن این ویژگی به دلیل جدا شدن ذرات رس از خاکدانه‌ها و افزایش پراکنش آن‌ها تحت تأثیر افزایش غلظت سدیم در خاک و به‌تبع آن فروپاشی خاکدانه‌ها و تخریب ساختمان خاک می‌باشد که افزایش معنی‌دار سدیم در مناطق شاهد نیز دال بر این مهم است و در پژوهش­های صورت گرفته توسط جهان تیغ (9) در منطقه سیستان نیز افزایش غلظت سدیم را از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر پراکنش ذرات خاک و در نتیجه تخریب خاکدانه­ها گزارش نموده­اند. مقایسه آماری مقادیر فسفر قابل جذب در نمونه‌های برداشت شده نشان داد که مقادیر این متغیر در مناطق پراکنش گونه گیاهی مورد مطالعه بطور معنی‌دار بیشتر از مناطق شاهد است (005/0p<). از آنجا که این فاکتور از جمله مهم‌ترین عناصر ماکرو در خاک بشمار می‌رود به دلیل وجود رس در خاک توسط آن جذب شده و مقدار آن افزایش می‌یابد. یافته این پژوهش با نتایج کار Mohammad و همکاران (31) که گزارش دادند فسفر در خاک‌های سنگین بیشتر از خاک‌های سبک بوده و ­بصورت فعال و غیرفعال (تبادل یونی) جذب گیاه می‌گردد، مطابقت دارد. بررسی آماری مقادیر پتاسیم قابل جذب در نمونه‌های خاک مناطق مورد مطالعه، حاکی از افزایش معنی‌دار این فاکتور در مناطق پراکنش گیاه دارویی مورد مطالعه می‌باشد. از آنجا که وجود کانی‌های خاص از جمله میکا، رس ایلیت در خاک‌های نواحی خشک منبع بالقوه‌ای برای تأمین میزان پتاسیم در خاک بشمار می‌رود، لذا بالا بودن میزان رس و کانی‌های ذکر شده را می‌توان از جمله عوامل مؤثر بر افزایش میزان پتاسیم قابل جذب در خاک رویشگاه این گونه گیاهی برشمرد. در مجموع مقایسه آماری خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک در مناطق مورد مطالعه گویای این مهم می‌باشد که خصوصیات خاک در مناطق مورد مطالعه متفاوت می‌باشد که همین امر باعث تفاوت در استقرار و پراکنش گونه‌های گیاه هندوانه ابوجهل در منطقه مورد مطالعه شده است. بر اساس نتایج حاصل از رسته‌بندی گونه‌های گیاهی در مناطق مورد بررسی (شکل5) یافته‌ها نشان داد که گیاه هندوانه ابوجهل بطور عمده تمایل به استقرار در خاک‌هایی با درصد ماده آلی، فسفر، پتاسیم و درصد رس بیشتر دارند و در مقابل متغیرهایی از جمله میزان سدیم، نسبت جذب سدیم، مجموع کاتیون‌ها و درصد شن از جمله مهم‌ترین موانع استقرار این گیاه دارویی در مناطق مورد مطالعه می‌باشد که در مطالعات صورت گرفته همچون Amal (19) نیز تغییرات مقادیر این فاکتورها در خاک از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر استقرار این گیاه در مراتع کشور عربستان گزارش شده است. در مجموع بر اساس نتایج به دست آمده از این تحقیق خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک نقش بسزایی در استقرار گونه‌های گیاهی از جمله گیاه دارویی هندوانه ابوجهل دارد که با توجه به نیازهای اکولوژیک و دامنه بردباری این گیاه با در نظر گرفتن شرایط سخت اکولوژیکی در منطقه سیستان به‌آسانی با این شرایط سخت اقلیمی توانایی سازگاری دارد و با توجه به اثرات مخرب فرسایش بادی به دلیل کمبود پوشش گیاهی در منطقه، کشت و تکثیر این گیاه علاوه بر نقش مؤثر آن در حفاظت خاک زمینه مناسبی را برای توسعه اقتصادی با در نظر گرفتن خواص دارویی این گیاه و کاربرد آن در علم پزشکی را فراهم می‌نماید که ضمن احیاء پوشش گیاهی و به‌تبع آن بهبود محیط‌زیست، فرصت‌های شغلی مناسبی را در منطقه سیستان فراهم نماید.

سپاسگزاری

در اینجا لازم می­دانم از کسانی که ما را در این پژوهش یاری کرده­اند، خصوصاً آقای اکبری که کار تدارکات را بر عهده داشتند تشکر و قدردانی نمائیم.

  • 1- آذرنیوند، ح.، زارع ‌چاهوکی، م. 1387. اصلاح مراتع، تهران، دانشگاه تهران، 354 صفحه.

    2- اعظمی، ف.، حیدری، م.، فرامرزی، م و م. نادری. 1397. واکنش ترکیب و تنوع پوشش گیاهی در رابطه با خصوصیات فیزیکی- شیمیایی و بیولوژیک خاک به تخریب، اکوسیستم جنگلی زاگرس. مجله پژوهش­های گیاهی زیست شناسی ایران،   (2)31، صفحات 489-479.

    3- امید بیگی، ر. 1392. تولید و فرآوری گیاهان دارویی، جلد، سوم، چاپ دوم، انتشارات آستان قدس رضوی، 440 صفحه.

    4- پاک­گهر، ن.، اسحاقی راد، ج.، بانج شفیعی، ع و س.ج، علوی. 1396. تأثیر فرکانس گونه‌ها در شناسایی الگوهای اکولوژیک در سری­جمند نوشهر، مجله جنگل و توسعه، (4)3، صفحات 328-317.

    5- تمرتاش، ر.، جعفری. م.، حیدری شریف آباد، ح.، زاهدی امیری، ق و غ، زهتابیان. 1392. تعیین رابطه عناصر تغذیه‌ای در برخی گونه‌های مرتعی و خاک اکوسیستم‌های مرتعی منطقه طالقان، نشریه حفاظت زیست‌بوم گیاهان، (1)3، صفحات 30-15.

    6- تمرتاش، ر.، طاطیان، م.ر.، یوسفیان، م و س.ج. نبوی. 1395. بررسی اثر آتش بر برخی از عوامل خاکی در یک بوم سازگان جلگه‌ای (مطالعه موردی: مراتع قشلاقی بهشهر)، محیط زیست طبیعی، مجله منابع طبیعی ایران، 69(1)، صفحات 33-21.   

    7- جعفری، م.، رستمپور، الف. طویلی، م.، الف.، زارع چاهوکی و ج، فرزاد مهر .۱۳۸۷. آنالیز گرادیان مستقیم گونه­های گیاهی و عوامل محیطی در گروه­های اکولوژیک مراتع زیرکوه قاین، مرتع 4(2)، صفحات 343-329.

    8- جعفری حقیقی، م. 1382. روش­های تجزیه خاک نمونه‌برداری و تجزیه­های مهم فیزیکی و شیمیایی با تأکید بر اصول تئوری و کاربردی انتشارات ندای ضحی 236 صفحه.

    9- جهان تیغ، م. 1395. بررسی رابطه خاک و پوشش گیاهی در سواحل رودخانه‌های مناطق خشک، نشریه حفاظت زیست‌بوم گیاهان، 4(9)، صفحات 181-194.

    10- جهان تیغ، م.، جهان تیغ، م.، تاج‌بخش، س. م.و ه. معماریان. 1397. اثر بار معلق بر ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک دشت سیلابی رود هیرمند در سیستان، مجله پژوهش و سازندگی، 31(4)، صفحات 42-31.

    11- حبیبی، ح.، مظاهری، د.، مجنون حسینی، ن.، چایچی، م و م. فخر طباطبایی. 1385. اثر ارتفاع بر روغن اسانس و ترکیبات دارویی آویشن وحشی (Thymus kotschyanus Bioss) منطقه طالقان، مجله پژوهش و سازندگی در زراعت و باغبانی، 73، صفحات 11-2.

    12- زرگری، ع. 1390. گیاهان داروئی، دانشگاه تهران، موسسه انتشارات و چاپ. 870 صفحه.

    13- سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی. 1384. سالنامه آماری، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان سیستان و بلوچستان.

    14- صابری، م.، نیک نهاد، ح.، حشمتی، غ.، بارانی، ح.، و ع. شهریاری. 1396. بررسی صفات مورفولوژیک و تأثیر تیمارهای مختلف بر بهبود جوانه‌زنی بذور هندوانه ابوجهل (Citrullus colocynthis) در دو توده سیستان و بلوچستان، نشریه علمی- پژوهشی مرتع، 11(3)، صفحات 364-353.

    15- معتمدی، ج.، علیلو، ف.، شیدای کرکج، ا.، کیوان بهجو، ف و ر. قریشی. 1392. بررسی ارتباط عوامل محیطی و شدت چرای دام با پوشش گیاهی در اکوسیستم‌های مرتعی خوی. دانشگاه گنبد کاووس، نشریه حفاظت زیست‌بوم گیاهان، 1(3)، صفحات 73-90.

    16- میرزایی موسی وند، ا.، قربانی، ا.، زارع چاهوکی، م. ع. و ف، کیوان بهجو. ۱۳۹۲. بررسی خصوصیات خاک رویشگاه جنس جاشیر در مراتع استان اردبیل (مطالعه موردی: مراتع هیرونیر)، اولین همایش ملی برنامه‌ریزی، حفاظت از محیط‌زیست و توسعه پایدار، همدان.

    17- هراتی، م.، قنبری، ا.، خمری، ع.، و ع. رئیسی.1396. بررسی خصوصیات فیزیولوژیکی و ترکیبات بذر و میوه هندوانه ابوجهل (Citrullus colocynthis) در نقاط مختلف استان سیستان و بلوچستان، مجله پژوهش­های تولید گیاهی، 24(1)، صفحات115-105.

     

    • Al-Zahrani. H. S and Al-Amer. 2006. A comparative study on Citrullus Colocynthis plants grown in different altitudinal location in Saudi Arabia, American-Eurasian journal of scientific research, 1 (1), PP: 01-07.
    • Amal, A.M.A. 2015. Ecological studies on the colocynth, Citrullus colocynthis (Curcurbitaceae) from Shada, Saudi Arabia and its insect repellent properties. Life Science Journal, 12(1), PP:125-133.
    • Chuai, X., Huang, X., Lai, L., Wang, W., Peng, J. Zhao, R. 2013. Land use structure optimization based on carbon storage in several regional terrestrial ecosystems across China. Journal of Environmental Science and Policy, 25, PP: 50-61.
    • Dormaar, J. F. and W. D. Willms. 1988. Effect of forty-four years of grazing on fescue grassland soils. Journal of Range Management. 51, PP: 122-126.
    • Escudero, A. J., M. Iriondo, J. M. Olano, A. Rubio and R. C. Somolinos. Factor affecting establishment of a Gypsophyte, the case of Lepidium subulatum (Brassicaceae). Amer. Journal botany. 87, PP: 861-871.
    • Gough, M.W. and Marrs, R.H., 1990b. Trends in soil chemistry and floristics associated with the establishment of a low-input meadow system on an arable clay soil in Essex, England. Biological Conservation 52, PP: 135-146.
    • Havaee, S., Mosaddeghi, M.R., & Ayoubi, S. 2015. In situ surface shear strength as affected by soil characteristics and land use in calcareous soils of central Iran. Journal of Geoderma. 237, PP: 137–148.
    • Janssens, F., A., Tallowin. J.R.B., BakkerJ.P., Bekker. R.M., Fillat. F., Oomes. M.J.M., 1998. Relationship between soil chemical factors and grassland diversity. Plant and Soil 202, PP: 69-78.
    • Kroetsch, D. 2008. Particle size distribution: Soil sampling and methods of analysis. 2nd CRC Press, Boca Raton, FL: 713- 725.
    • Lal R., Kimble J., Levine E., Whitman C. 1995. World soils and greenhouse effect: An overview In: Lal R. et al. (eds): Soils and Global Change. Lewis Publ., Boca Raton, FL: 1-8.
    • Le-Bissonnais, Y., Blavet, D., De Noni, G., Laurent, J.Y., Asseline, J., & Chenu, C. 2006. Erodibility of Mediterranean vineyard soils: relevant aggregate stability methods and significant soil variables. European Journal of Soil Science, 58, PP: 188–195.
    • Idrissa, S., Moussa, B.M., Issiaka, Y., Mahamane, A., Karimou, A.J.M. and Saadou, M., 2017. Ecological Drivers of Ecosystem Diversity in Sahelian Rangeland of Niger. Rangeland Science Journal, 7 (3), PP: 265-288.
    • Maechler, M., Rousseeuw, P., Struyf, A., Hubert, M., Hornik, K. 2019. Cluster: Cluster Analysis Basics and Extensions. R package version 2.0.8.
    • Mohammad M.J., Malkawi H.I., Shibi R. 2003. Effect of arbuscular mycorrhizal fungi and phosphorus fertilization on growth and nutrient uptake of barley grown on soils with different levels of salts. Journal of Plant Nutrition, 26 (1), PP: 125-137.
    • Oksanen, J., F.G. Blanchet, R. Kindt, P. Legendre & P.R. Minchin, 2013. Vegan: Community Ecology Package. R package version 2.0-10. 2013.
    • Riddle, J.M. 1994. Contraception and Abortion from the Ancient World to the Renaissance. History e-book project. Harvard University Press, 1994. ISBN‎9780674168763. Retrieved 2014-01-23.
    • Salama, F., Abd El-Ghani, M., El-Tayeh, N., Amro, A and El-Naggar, S. 2017. Some aspects of drought resistance in Citrullus colocynthis L. in the Egyptian deserts, Journal of taeckholmia, 37, PP: 01-08.
    • Wang, Y., L. Liu., F. Yue and D. Li. 2019. Dynamics of carbon and nitrogen storage in two typical plantation ecosystems of different stand ages on the Loess Plateau of China, the Journal of Life and Environmental Sciences, DOI 0.7717/peerj.7708.
    • Wilson, S.D., and Tilman, D. 1993. Plant competition and resource availability in response to disturbance and fertilization. Ecology 74, PP: 599–611.
    • Vij, K. 2014. Textbook of Forensic Medicine and Toxicology: Principles and Practice, 5/e. Elsevier India. ISBN‎9788131226841. 1, PP: 1-23.
مجله پژوهشهای گیاهی (مجله زیست شناسی ایران)(علمی)
دوره 37، شماره 1
بهار 1403
صفحه 107-118

  • تاریخ دریافت 01 آبان 1400
  • تاریخ بازنگری 07 بهمن 1400
  • تاریخ پذیرش 10 فروردین 1401