نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه زیست شناسی دانشگاه مازندران، استادیار گروه

2 دانشگاه مازندران

3 دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

پژوهش حاضر به بررسی فلوریستیک در ارتفاعات کوهستان های مرزی ارزنه، در فاصله 70 کیلومتری شمال غربی تایباد، استان خراسان رضوی، می‌پردازد. به منظور بررسی فلوریستیکی منطقه، تعداد 255 گونه گیاهی از 51 تیره و 186 جنس در طی بهار، تابستان وپائیز سال 1390 و بهار 1391 جمع آوری و شناسایی شدند. همی¬کریپتوفیت¬ها با 5/37 درصد، تروفیت¬ها با 8/32 درصد، ژئوفیت¬ها با 8/14 درصد، کاموفیت¬ها با 8/9 درصد و فانروفیت¬ها با 7/4 درصد اشکال زیستی منطقه را تشکیل می¬دهند. از نظر کورولوژی بیشترین سهم مربوط به عناصر ایرانی- تورانی (9/55 درصد) می¬باشد و بقیه متعلق به دو، سه یا چند منطقه جغرافیایی و یا با پراکنش جهانی بودند. همچنین تعداد 31 گونه گیاهی، انحصاری سرزمین ایران بودند. بر اساس معیار IUCN دو دسته گونه¬های آسیب پذیر و با خطر کمتر تعیین شد که جمعاً 7 گونه در دسته گونه¬های تهدید شده در منطقه شناسایی شده اند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

A contribution to flora, life form and chorology of plants of political boundary mountains of Arzaneh – Taybad, Khorassan-e Razavi

نویسنده [English]

  • Alireza Naqinezhad 1

چکیده [English]

A contribution to flora, life form and chorology of plants of political boundary mountains of Arzaneh – Taybad, Khorassan-e Razavi
Alireza Naqinezhad1*, Somaye Mokhtari1, Mohammadreza Joharchi2
1Department of Biology, Faculty of Basic Sciences, University of Mazandaran, Babolsar
2Research Center for Plant Science, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad
*anaqinezhad@gamil.com



Abstract
The current investigation concerns the flora of a political boundary mountainous area of Arzaneh, 70 km northwest of Taybad, Khorassan-e Razavi province. A total of 255 plant species belonging to 51 families and 186 genera were identified during 2011 and 2012. Hemicryptophytes (37.5%), therophytes (32.8%), geophytes (14.8%), chamaephytes (9.8%) and phanerophytes (4.7%) constitute the life form spectrum of the study area. From a chorological point of view, Irano-Turanian elements were dominant chorotypes (55.9%) and the rest of plants were related to one, two, three or various other phytogeographical regions. The area comprises 31 Iranian endemic species. According to IUCN conservation categories, seven species of the area were classified as vulnerable (VU) and lower risk (LR) in Iranian red data list.

Keywords: Arzaneh, Taybad, Khorassan-e Razavi, Life form spectrum, Floristic study, IUCN categories

کلیدواژه‌ها [English]

  • Arzaneh
  • Taybad
  • Khorassan-e Razavi
  • Life form spectrum
  • floristic study

بررسی فلوریستیک، اشکال زیستی و پراکنش جغرافیایی گیاهان کوه‌های مرزی ارزنه- تایباد، خراسان رضوی

علیرضا نقی‌نژاد1*، سمیه مختاری1 و محمدرضا جوهرچی2

1 بابلسر، دانشگاه مازندران، دانشکده علوم پایه، گروه زیست‌شناسی

2 مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، پژوهشکده علوم گیاهی

تاریخ دریافت: 5/11/91               تاریخ پذیرش: 28/5/92 

چکیده

پژوهش حاضر به بررسی فلوریستیک در ارتفاعات کوهستان های مرزی ارزنه، در فاصله 70 کیلومتری شمال‌غربی تایباد، استان خراسان رضوی می‌پردازد. به‌منظور بررسی فلوریستیکی منطقه، تعداد 253 گونه گیاهی از 51 تیره و 186 جنس در بهار، تابستان و پائیز سال 1390 و بهار 1391 جمع‌آوری و شناسایی شد. همی­کریپتوفیت­ها با 5/37 درصد، تروفیت­ها با 8/32 درصد، ژئوفیت­ها با 8/14 درصد، کامفیت­ها با 8/9 درصد و فانروفیت­ها با 7/4 درصد اشکال زیستی منطقه را تشکیل می­دهند. از نظر کورولوژی بیشترین سهم مربوط به عناصر ایرانی- تورانی (9/55 درصد) می­باشد و بقیه متعلق به دو، سه یا چند منطقه جغرافیایی و یا با پراکنش جهانی می باشند. همچنین از بین گونه های گیاهی شناسایی شده، تعداد 31 گونه، انحصاری سرزمین ایران و محدوده فلورا ایرانیکا می باشند. بر اساس معیار IUCN دو دسته از گونه­های آسیب‌پذیر و با خطر کمتر تعیین شد که در مجموع 7 گونه در دسته گونه­های تهدید شده در منطقه شناسایی شده‌اند.

واژه­های کلیدی: ارزنه، تایباد، خراسان رضوی، طیف شکل زیستی، مطالعه فلوریستیک، معیارهای IUCN

* نویسنده مسئول، تلفن: 09124359485 ، پست الکترونیکی: anaqinezhad@gmail.com 

مقدمه

 

امروزه مطالعات فلور و پوشش گیاهی در بخش­های مختلف ایران بیش از پیش مورد توجه پژوهشگران گیاه‌شناس ایرانی قرار گرفته است. این مطالعات به دو دلیل بسیار حائز اهمیت است. از سویی بسیاری از بخش­های ایران (به‌ویژه مناطق کوهستانی دوردست و بخش­های مرزی) هنوز به صورت جزئی و تخصصی بررسی و شناسایی نشده است و جمع‌آوری گیاهان و تهیه کلکسیون­های گیاهی مربوطه، در جهت ارتقاء دانش جغرافیایی گیاهی و یافتن الگوهای انتشار گونه­ای بسیار مؤثر است و از سوی دیگر دانش پوشش گیاهی و شناخت جوامع گیاهی نیازمند آشنایی کامل و دقیق با فلور و رستنی‌های هر منطقه می­باشد (7). شناخت عناصر گیاهی موجود در یک منطقه، زیربنایی برای پژوهش­های اکولوژیکی، تنوع زیستی، جغرافیای گیاهی، مدیریت و حفاظت گیاهان محسوب می­شود؛ به طوری‌که برخی محققان، مطالعات ترکیب فلوریستیک را کارآمدتر نسبت به مطالعات مستقیم اکولوژیکی می­پندارند (20). پوشش گیاهی و فلور غنی و گوناگون مناطق مختلف ایران از دیرباز توسط پژوهشگران خارجی و در سالهای اخیر توسط پژوهشگران علاقه­مند ایرانی مورد مطالعه قرار گرفته‌اند (15و28). در استان خراسان بزرگ مطالعات زیادی روی فلور و تنوع زیستی و همچنین پوشش گیاهی انجام شده­است. در این میان می­توان به معرفی فلور در مناطق بند گلستان مشهد (8)، ناحیه غرب بیرجند (6)، حوزه آبخیز تیرگان و زنگلانلو (2و3) و جنگل پسته چهچهه در شمال شرق خراسان رضوی (4) اشاره نمود. منطقه ارزنه و کوه­های ارزنه واقع در استان خراسان رضوی ازجمله مناطقی است که بدلیل عدم وجود امنیت بالا در منطقه و قرار گرفتن آن در اطراف مرزهای شرقی کشور، کمتر مورد توجه مطالعات فلور و پوشش گیاهی قرار گرفته­است. هدف اصلی این مقاله بازبینی گیاهان موجود در منطقه و شناسایی آنها و ترسیم الگوهای انتشار گیاهان در کوه­های مرزی ایران می­باشد.

مواد و روشها

منطقه مورد مطالعه: منطقه ارزنه در فاصله 70 کیلومتری شمال‌غرب تایباد و در محدوده جغرافیایی 60 درجه و 9 دقیقه تا 60 درجه و 13 دقیقه عرض شرقی و 34 درجه و 57 دقیقه تا 35 درجه شمالی واقع شده­است. ارتفاع این منطقه بین 1500 در نزدیکی روستای ارخود تا 2390 متر در بلندترین قسمت کوه ارزنه متغیر می­باشد. پوشش مرتعی این منطقه در برخی نقاط بشدت تخریب شده و برای چرای دام مورد استفاده قرار می­گیرد.

بر اساس نقشه زمین­شناسی تایباد در مقیاس 1:250000 در سال 1982، بخش­های کوهستانی منطقه مورد مطالعه مربوط به دوره اولئوسن- میوسن با سنگهای کونگلومرای قرمز تیره و دوره پالئوسن- ائوسن با سنگهای اندوزیت و بازالت و با برش­هایی از سنگهای آتشفشانی و در بخش­های مرکزی حاوی رگه­هایی از مس می­باشد. در زمین­شناسی بخش­های جلگه­ای و پست شن­های ریز یا و درشت به همراه مخروط­های آبرفتی جوان و قدیمی مربوط به دوره کواترنری قابل مشاهده است.

 

 

شکل 1- موقعیت کوه ارزنه، تایباد، خراسان رضوی (با اندکی تغییر از نقشه سازمان نقشه‌برداری کشور)

 

منبع اصلی تأمین آب منطقه، نزولات جوی است که بیشتر در ماه‌های سرد سال به صورت برف و باران می­بارد. به‌منظور بررسی وضعیت آب و هوای منطقه و اطلاعات و نمودارهای مربوط به دما و بارش، با توجه به عدم وجود ایستگاه هواشناسی در منطقه مورد مطالعه، از اطلاعات هواشناسی شهرستان تربت جام که نزدیکترین ایستگاه هواشناسی به منطقه ارزنه می­باشد، استفاده شده است (شکل 2). میانگین بارندگی سالانه 6/175 میلی­متر می باشد. با توجه به دوره آماری 13 ساله بارندگی ایستگاه یاد شده، چنین نتیجه­گیری می­شود که بیشترین میزان بارندگی ماهیانه مربوط به اسفند ماه و مقدار آن 45 میلی­متر و کمترین میزان بارندگی مربوط به تیر و مرداد ماه که کمتر از 1 میلی­متر می­باشد. طبق تقسیم‌بندی ارائه شده توسط Djamali و همکاران (2011) این منطقه جزء اقلیم Mdc (مدیترانه­ای صحرایی- قاره­ای (Mediterranean desertic-continental)) طبقه‌بندی می­شود که دارای بارندگی بسیار کم در طول فصل رشد و فصل خشک طولانی و به مدت حداقل 8 ماه می­باشد (14).

روش تحقیق: به‌منظور بررسی فلوریستیک و مطالعه پوشش گیاهی در طول فصول بهار، تابستان و پاییز سال 1390 و بهار 1391، هنگامی که انتظار می­رود بیشتر گونه­های گیاهی در سطح منطقه حضور داشته و به رشد کامل رسیده­اند، با استفاده از روش پیمایش صحرایی و در قالب قطعه نمونه‌های 25 مترمربعی، انجام شده است. برای این منظور، به روش مرسوم و متداول مطالعات فلوریستیکی ابتدا برای سهولت کار نقشه­های جغرافیایی در مقیاس 1:250000 از منطقه مورد مطالعه از سازمان نقشه‌برداری کشور تهیه شد. گیاهان جمع‌آوری شده در محدوده­ حداقل 1500 متر در ابتدای روستای ارخود و ارزنه یعنی نقطه آغازی جمع‌آوری و حداکثر آن در کوه ارزنه با ارتفاع 2300 متر بود. پس از انجام عملیات ابتدایی لازم و خشک کردن گیاهان، شناسایی گونه­های گیاهی با استفاده از منابع زیر انجام گردید: فلور ایرانیکا (22)، فلور ایران (1)، فلور ترکیه‌ (13)، فلور عراق (26)، گون­های ایران (10)، فلور شرق (12)، فلور روسیه (17) و فلور فلسطین (27). در نهایت گیاهان جمع‌آوری شده پس از شماره­گذاری در هرباریوم دانشگاه مازندران نگهداری می شود.

فهرست گیاهان جمع­آوری شده و شناسایی شده همراه با پراکنش جغرافیایی و شکل زیستی رانکیه (21) مربوط به هر گونه در جدولی تهیه شده است (جدول 4). با توجه به طبقه‌بندی IUCN و کتاب Red data book of Iran، فهرست گونه­های آسیب‌پذیر (VU: Vulnerable) و با خطر کمتر (LR: Lower Risk) منطقه ذکر گردید (16). آخرین روش نامگذاری گونه­های گیاهی و مؤلفان هر گونه بر اساس سایت The Plant List می­باشد (25). پراکنش جغرافیایی هر گونه با استفاده از اطلاعات مربوط به پراکنش در فلورهای مختلف به‌ویژه فلور ایرانیکا استخراج شده است. مناطق جغرافیای گیاهی هر گونه بر اساس دیدگاه‌های Takhtajan (1986) (24)، Zohary (1973) (28) و Léonard  (1988-1989) (18 و 19) تعیین گردید.

نتایج

بعد از بررسی میدانی منطقه، 253 گونه گیاه جمع‌آوری و شناسایی شد که به 51 تیره و 186 جنس تعلق دارند. از بین تیره‌های گیاهی، 1 تیره به نهان‌زادان آوندی، 1 تیره به بازدانگان، 7 تیره به گیاهان گلدار تک­ لپه و 42 تیره به گیاهان گلدار دو لپه اختصاص دارد (جدول 1). تیره Asteraceae با 35 جنس و 43 گونه، تیره Fabaceae با 6 جنس و 22 گونه و تیره Poaceae با 15 جنس و 19 گونه بیشترین سهم را در میان تیره­های شناسایی شده، از نظر تعداد گونه دارا بودند که در مجموع 32 درصد از کل گونه­ها را شامل می­شوند (شکل 3).

جدول 1- تعداد تیره­ها، جنس­ها و گونه­ها در کوه ارزنه-تایباد

تعداد گونه

تعداد جنس

تعداد تیره

گروه گیاهی

215

160

42

دولپه‌ای­ها

36

24

7

تک­لپه‌ای­ها

1

1

1

بازدانگان

1

1

1

نهان‌زادان آوندی

253 

186 

51 

مجموع

جنس Astragalus با 16 گونه دارای بالاترین تعداد گونه در میان سایر جنس­های گیاهی منطقه می­باشد.

گونه‌های جمع‌آوری شده از لحاظ شکل زیستی رانکیه و کوروتیپ مورد بررسی قرار گرفتند (شکل های 4 و 5). بررسی اشکال زیستی نشان داد که 5/37 درصد گونه­ها همی کریپتوفیت‌ها، 4/32 درصد تروفیت‌ها، 8/14 درصد ژئوفیت‌ها، 8/9 درصد کامفیت‌ها، 7/4 درصد فانروفیت و 8/0 درصد پارازیت هستند.

بررسی پراکندگی جغرافیایی گیاهان منطقه نشان می­دهد که 9/55 درصد گونه­ها (132 گونه) به ناحیه رویشی ایرانی- تورانی مربوط بوده، سایر گونه­ها علاوه بر ناحیه رویشی ایرانی- تورانی در سایر نواحی رویشی نیز یافت می­شوند (شکل 5). 

 

 

 

 

شکل 2- نمودار آمبروترمیک بر اساس داده­های ایستگاه سینوپتیک تربت جام در یک دوره 13 ساله (1993- 2005)

 

 

شکل 3- تیره­های گیاهی غالب در کوه ارزنه، تایباد براساس جنس و گونه موجود در هر تیره

 

شکل 4- طیف زیستی گونه­های گیاهی کوه ارزنه، تایباد؛ Thr: تروفیت­ها، Hem: همی­کریپتوفیت­ها، Cha: کامفیت­ها، Geo: ژئوفیت­ها، Pha: فانروفیت­ها، Par: پارازیت­ها

 

شکل 5- نمودار درصد فراوانی پراکندگی جغرافیایی گونه­های گیاهی کوه ارزنه، تایباد

 

 

از مجموع 255 گونه و تقسیمات تحت گونه­ای موجود در منطقه ارزنه، 31 گونه (9/11 درصد کل گونه‌ها) انحصاری ایران و کشورهای محدوده فلورا ایرانیکا می­باشند. این گونه­های انحصاری به 13 تیره و 25 جنس تعلق دارند (جدول 2). بیشترین تعداد گونه انحصاری در میان تیره­های Asteraceae (5 گونه)، Lamiaceae (5 گونه) و Fabaceae (5 گونه) مشاهده شد.

در بین گونه­های شناسایی شده در این منطقه، با توجه به طبقه‌بندی IUCN و کتاب Red data book of Iran، 4 گونه

آسیب‌پذیر و 3 گونه نادر کم خطر مشاهده شد (جدول 3).

بحث

کوه‌های ارزنه به دلیل دارا بودن مجموعه­ای از واحدهای مختلف فیزیوگرافی، شامل صخره­ها و برون­زدگی های سنگی، دشتهای دامنه­ای، چشمه­ها و ‌آبراهه­های فصلی و همچنین تشکیلات زمین‌شناختی متنوع و در نتیجه شرایط خاکی محلی مختلف، فلور نسبتاً غنی دارد. با توجه به نتایج بدست آمده از فلور این منطقه، 255 گونه متعلق به 186 جنس و 51 تیره گیاهی شناسایی شد که متعلق به نهان‌زادان آوندی، بازدانگان و نهاندانگان هستند. حضور این تعداد گونه در یک منطقه کوهستانی محدود نشان‌دهنده غنای فلوریستیکی در طول ارتفاعات کوهستانی ایران می‌باشد و در نتیجه نیازمند توجه جدی برای حفاظت گونه‌های گیاهی به‌ویژه گونه‌های انحصاری در کوه‌های مرزی ایران است.

جدول 2- لیست گونه­های انحصاری و تقریباًانحصاری در کوه ارزنه، تایباد

Acantholimon collare

Erysimum aitchisonii

Alcea aucheri

Erysimum persepolitanum

Allium kopetdagense

Hymenocrater elegans

Allium kuhsorkhense

Hyoscyamus leucanthera

Allium oriento-iranicum

Iris fosteriana

Anemone biflora

Launaea acanthodes

Artemisia khorassanica

Onobrychis sintenisii

Astragalus citrinus subsp. citrinus

Phlomis cancellata

Astragalus controversus

Sclerorhachis platyrachis

Astragalus gompholobium

Scutellaria litvinovii

Bunium afghanicum

Serratula latifolia

Corydalis aitchisonii

Thalictrum sultanabadense

Cousinia trachyphyllaria

Veronica ceratocarpa

Dorema aitchisonii

Veronica macropoda

Eremostachys hyoscyamoides

Ziziphora clinopodioides subsp. pseudodasyantha

Eryngium bungei

 

فهرست‌های قرمز منبع اطلاعاتی مفیدی می­باشند که در پی حفاظت از محیط زیست با تمرکز روی گونه‌های در معرض خطر می­باشند (23). از این فهرست 7 گونه گیاهی در کوه ارزنه جمع‌آوری و شناسایی شده است.

طیف اشکال زیستی گیاهان در اقلیم­های مختلف با یکدیگر متفاوتند، به طوری‌که طیفی که از هر جامعه گیاهی ترسیم می­شود، بیانگر چگونگی وضعیت آب و هوایی و موقعیت اقلیمی آن می­باشد (9). فراوانی گیاهان همی­کریپتوفیت را می­توان ناشی از سازگاری این گیاهان در مقابل سرما و چرای دام (به دلیل قرارگیری جوانه­های انتهایی آنها در سطح خاک) و شرایط سخت زیستی حاکم بر منطقه دانست. طبق نظر Archibold (1995) فراوانی گیاهان همی­کریپتوفیت در یک منطقه، نشان‌دهنده اقلیم سرد و کوهستانی در آن منطقه است. درصد بالای یکساله‌ها (تروفیت­ها) در این تحقیق (حدود 33 درصد) نشان‌دهنده فشارهای مستقیم و غیرمستقیم انسان در منطقه می‌باشد و به نحوی مرتبط با عوامل استرس­زای محیطی است (11).

جدول 3- فهرست گونه­های در معرض خطر کوه ارزنه، تایباد. آسیب‌پذیر (VU: Vulnerable)،  با خطر کمتر (LR: Lower Risk).

گونه گیاهی

وضعیت حفاظتی

Astragalus schahrudensis 

LR

Eremostachys hyoscyamoides 

LR

Ferula ovina 

VU

Haplophyllum acutifolium 

VU

Phlomidoschema parviflorum 

VU

Tanacetum polycephalum 

LR

Ziziphora clinopodioides subsp. pseudodasyantha 

VU

 

 

جدول 4- فهرست گونه­های موجود در منطقه مورد مطالعه: گونه ]شکل زیستی- پراکنش جغرافیایی[، شکل زیستی: تروفیت Thr، کامفیت Cha، همی کریپتوفیت Hem، فانروفیت Pha، ژئوفیت Geo، پارازیت Par؛ پراکنش جغرافیایی: جهان وطنی COS، اروپا سیبریES ، ایرانو تورانیIT ، مدیترانه‌ایM ، چند ناحیه­ای Plur، SS، صحرا سندی.

 

Pteridophytes

Adiantaceae: Adiantum capilus-veneris L. [COS]

Spermatophytes/Gymnosperms

Ephedraceae: Ephedra major Host. [Pha; IT-M-ES]

Spermatophytes/Angiospermae/Monocotyledonae

Alliacea: Allium giganteum Regel. [Geo; IT], Allium kopetdagense Vved. [Geo; IT], Allium kuhsorkhense R.M.Fritsch & Joharchi [Geo; IT], Allium oriento-iranicum Neshati, Zarre & R.M. Fritsch [Geo; IT]

Araceae: Arum kotschyi Boiss. & Hohen. [Geo; IT-ES] 

Colchicaceae: Colchicum kotschyi Boiss. [Geo; IT], Colchicum robustum Stef. [Geo; IT]

Cyperaceae: Carex stenophylla Wahlend subsp. stenophylla [Geo; Plur]

Juncaceae: Juncus inflexus L. [Geo; Plur]

Liliaceae: Eremurus olgae Regel. [Geo; IT], Eremurus spectabilis M.Bieb. [Geo; IT- M], Gagea chomutovae (Pascher) Pascher [Geo; IT], Gagea gageoides (Zucc.) Vved. [Geo; IT-M], Gagea setifolia Baker [Geo; IT], Gagea reticulata (Pall.) Schult. & Schult. F. [Geo; Plur], Muscari neglectum Guss. ex Ten. [Geo; IT-M-ES], Tulipa biflora Pall. [Geo; IT-ES]

Poaceae: Aegilops triuncialis L. [Thr; IT-M], Arrhenatherum kotschyi Boiss. [Hem; IT], Boissiera squarrosa (Sol.) Nevski. [Thr; IT], Bromus cf. oxyodon Schvenk. [Thr; IT], Bromus danthoniae Trin. var. danthoniae [Thr; IT- M], Bromus tectorum L. subsp. tectorum [Thr; Plur], Bromus tectorum L. subsp. lucidus Sales. [Thr; Plur], Eragrostis barrelieri Daveau. [Thr; Plur], Eremopyrum bonaepartis (Spreng.) Nevski var. bonaepartis [Thr; IT], Festuca valesiaca Schleich. ex Gaudin [Hem; Plur], Henrardia persica (Boiss.) C.E.Hubb. [Thr; IT], Heteranthelium piliferum Hochst. ex Jaub. & Spach. [Thr; IT-M], Lolium persicum  Boiss. & Hohen. [Thr; IT-ES], Melica persica Kunth [Hem; IT], Oryzopsis holciformis Hack. [Hem; IT], Poa bactriana subsp. glabriflora (Roshev. ex Ovcz.) Tzvel. [Hem; IT-ES], Stipa arabica Trin. & Rupr. [Hem; IT], Stipa hohenackeriana Trin. & Rupr. [Hem; IT-ES], Taeniatherum caput-  medusae (L.) Nevski [Thr; IT-M]

Spermatophytes/Angiospermae/Dicotyledonae

Amarantaceae: Amaranthus retroflexus L. [Thr; Plur] 

Apiaceae: Anethum graveolens L. [Thr; IT], Bunium afghanicum Beauverd. [Thr; IT], Bupleurum falcatum L. [Hem; IT-M], Chaerophyllum macropodum Boiss. [Hem; IT], Dorema aitchsonii D. Don [Cha; IT], Eryngium billardieri F. [Hem; IT-M-ES], Eryngium bungei Boiss. [Hem; IT], Falcaria vulgaris Bernh. [Hem; IT-M-ES], Ferula ovina Boiss. [Hem; IT], Pimpinella sp. [Hem], Scaligeria sp.[Geo], Scandix aucheri Boiss. [Thr; IT-ES], Scandix stellata Banks. & Soland [Thr; IT-ES-SS], Turgenia latifolia Hoffm. [Thr; IT-M-ES], Zosima absinthifolia Link. [Hem; IT]

Asteraceae: Achillea wilhelmsii K. Koch [Hem; IT], Anthemis odontostephana Boiss. [Thr; IT], Acroptilon repens (L.) DC. [Hem; IT], Artemisia annua L. [Thr; IT-M-ES], Artemisia khorassanica Podlech [Cha; IT], Heteropappus altaicus (Willd.) Novopokr.  [Hem; IT], Carthamus oxyacantha M.Bieb. [Thr; IT], Centaurea depressa M.Bieb. [Thr; IT-ES], Centaurea virgata Lam. subsp. squarrosa (Boiss.) Gugler [Hem; IT-M-ES], Chardinia orientalis Britten. [Thr; IT], Cichorium intybus L. [Hem; Plur], Cirsium vulgare (Savi) Ten. [Hem; Plur], Cousinia chrysochlora Rech. f. & Köie. [Hem; IT], Cousinia eryngioides Boiss. [Hem; IT], Cousinia microcarpa Boiss. [Hem; IT], Cousinia trachyphyllaria Bornm. & Rech.f. [Hem; IT], Cousinia umbrosa Bge. [Hem; IT], Cymbolaena griffithii (A.Gray) Wagenitz. [Thr; IT-M], Echinops leiopolyceras Bornm. [Hem; IT], Echinops sp. [Hem], Francoeuria undulata (L.) Lack [Hem; IT-SS-SZ], Garhadiolus angulosus Jaub. & Spach. [Thr; IT-M], Gundelia tournefortii L. [Hem; IT-M], Koelpinia linearis Pall. [Thr; IT-SS], Lactuca glauciifolia Boiss. [Thr; IT], Launaea acanthodes (Boiss.) Kuntze [Hem; IT], Picnomon acarna (L.) Cass. [Hem; IT-M], Onopordon sp. [Hem], Pulicaria gnaphalodes Boiss. [Cha; IT], Scariola orientalis (Boiss.) Soják [Cha; IT-M], Sclerorhachis platyrachis (Boiss.) Podlech ex Rech.f. [Hem; IT], Scorzonera leptophylla (DC.) Krach. & Lipsch. [Hem; IT], Serratula latifolia Boiss. [Hem; IT], Sonchus asper Garsault. [Hem; IT-M], Steptorhamphus persicus O.Fedtsch. & B.Fedtsch. [Geo; IT], Tanacetum parthenifolium (Willd.) Sch.Bip. [Cha; COS], Tanacetum polycephalum Sch.Bip. subsp. duderanum [Hem; IT], Taraxacum sp. [Hem], Tripleurospermum disciforme (C.A. Mey.) Schultz [Hem, IT], Xanthium spinosum L. [Thr; Plur], Xeranthemum longipapposum Fisch. & C. A. Mey. [Hem; IT]

Berberidaceae: Berberis integerrima Bge. [Pha; IT], Bongardia chrysogonum (L.) Boiss. [Geo; IT]

Boraginaceae: Anchusa italica Retz. var. italica [Hem; IT-ES], Asperugo procumbens L. [Thr; Plur], Buglossoides arvensis (L.) I.M.Johnst. [Thr; IT-M-ES-SS], Heliotropium lasiocarpum Fisch. & C. A. Mey. [Thr; IT], Lappula barbata Gürke. [Thr; IT], Lappula sinaica Grossh. [Thr; IT-SS], Microparacaryum intermedium (Fresen.) Hilger & Podlech [Thr; IT-SS], Myosotis stricta Link ex Roem. & Schult. [Thr; IT-ES], Onosma dichroanthum Boiss. [Hem; IT], Onosma microcarpum DC. [Hem; IT], Rochelia cardiosepala Bge. [Thr; IT], Rochelia peduncularis Boiss. [Thr; IT], Rochelia persica Bge. [Thr; IT-ES].

Brassicaceae: Aethionema carneum B. Fedtsch. [Thr; IT], Alyssum linifolium Stephan ex Willd. [Thr; IT-M], Alyssum minus (L.) Rothm. [Thr; IT-M], Alyssum szowitsianum Fisch. & C. A. Mey. [Thr; IT], Arabidopsis thaliana (L.) Heynh. [Thr; Plur], Arabis nova Vill. [Thr; IT-M-ES], Capsella bursa-pastoris (L.) Medik. [Thr; COS], Conringia perfoliata Link. [Thr; IT], Descurainia sophia (L.) Schur. [Thr; IT-M-ES], Erysimum aitchisonii O.E.Schulz. [Hem; IT], Erysimum persepolitanum Boiss. [Hem; IT], Goldbachia laevigata DC. [Thr; IT], Malcolmia africana (L.) W.T.Aiton [Thr; IT-M-SS], Matthiola alyssifolia (DC.) Bornm. [Hem; IT], Neotorularia dentata (Freyn & Sint.) Hedge & J.Léonard [Thr; IT], Pachypterygium brevipes Bunge. [Thr; IT].

Capparidaceae: Buhsea trinervia (DC.) Stapf. [Geo; IT]

Caprifoliaceae: Lonicera nummulariifolia Jaub. [Pha; IT-M]

Caryophyllaceae: Acanthophyllum glandulosum Bge. ex Boiss. [Cha; IT], Acanthophyllum microcephalum Boiss. [Cha; IT], Arenaria serpyllifolia L. var. serpyllifolia [Thr; IT-M-ES], Cerastium dichotomum L. [Thr; IT-M-ES-SS], Dianthus crinitus Sm. [Cha; IT], Lepyrodiclis holosteoides Fenzl ex Fisch. & C.A.Mey. [Thr; IT], Lepyrodiclis stellarioides Fisch. & C.A.Mey. [Thr; IT], Mesostemma kotschyanum (Fenzl) Vved. [Hem; IT], Silene conoidea L. [Thr; IT-M], Silene swertiifolia Boiss. [Hem; IT], Vaccaria oxyodonta Boiss. [Thr; IT-M].

Chenopodiaceae: Ceratocarpus arenarius L. [Thr; IT], Noaea mucronata Asch. & Schweinf. [Cha; IT-M-SS]

Convolvulaceae: Convolvulus arvensis L. [Geo; COS], Convolvulus lineatus L. [Hem; IT-M-ES]

Cuscutaceae: Cuscuta sp. Lam. [Par]

Dipsacaceae: Scabiosa flavida Boiss. & Hausskn. [Thr; IT], Scabiosa olivieri Coult. [Thr; IT]

Euphorbiaceae: Euphorbia bungei Boiss. [Hem; IT], Euphorbia sp.1 [Hem], Euphorbia sp.2 [Hem], Euphorbia sp.3 [Hem], Euphorbia sp.4 [Hem]

Fabaceae: Alhagi psuedalhaji Desv. [Hem; IT], Astragalus ackerbergensis Freyn. [Hem; IT], Astragalus biovulatus Borm. [Cha; IT], Astragalus campylorphynchus Fisch. & C.A.Mey. [Thr; IT], Astragalus citrinus Bunge. subsp. citrinus [Hem; IT], Astragalus commixtus Bge. [Thr; IT-SS], Astragalus eremophilus Boiss. [Cha; IT-M-SS], Astragalus gompholobium Benth. ex Bge. [Cha; IT], Astragalus schahrudensis Bge. [Hem; IT], Astragalus turbinatus Bge. [Hem; IT], Astragalus verus Oliv. [Hem; IT], Astragalus controversus Maassoumi & Podlech [Cha; IT], Astragalus sp.1 [Cha], Astragalus sp.2 [Cha], Astragalus sp.3 [Cha], Astragalus sp.4 [Cha], Astragalus sp.5 [Cha], Medicago sativa Urb. [Hem; Plur], Onobrychis chorassanica Bge. ex Boiss. [Hem; IT], Onobrychis sintenisii Bornm. [Hem; IT], Trifolium repens L. var. giganteum  Lagr.-Foss. [Hem; IT- M-ES], Trigonella monantha C.A.Mey. [Thr; IT-M]

Fumariaceae: Corydalis aitchisonii M. Pop. [Geo; IT], Fumaria asepala Boiss. [Thr; IT-M]

Geraniaceae: Biebersteinia multifida DC. [Geo; IT-M], Geranium kotschyi Boiss. [Geo; IT], Geranium molle L. [Thr; IT], Geranium robertianum L. [Thr; COS]

Hypericaceae: Hypericum scabrum L. [Hem; IT]

Iridaceae: Iris fosteriana Aitch. & Baker [Geo; IT], Iris songarica Schrenk. [Geo; IT], Iris spuria L. subsp. sogdiana (Bge.) B. Mathew [Geo; IT]

Ixiolironaceae: Ixioliron tataricum Herb. [Geo; IT-M-ES]

Lamiaceae: Acinos graveolens Link. [Thr; IT-M-ES], Eremostachys labiosa Bge. [Hem; IT], Eremostachys hyoscyamoides Boiss. & Buhse [Hem; IT], Hymenocrater elegans Bge. [Hem; IT], Lamium amplexicaule L. [Thr; COS], Marrubium vulgare L. [Hem; Plur], Mentha longifolia (L.) Hudson [Hem; Plur], Nepeta bracteata Benth. [Thr; IT], Nepeta pungens Benth. [Thr; IT], Perovskia abrotanoides Kar. [Cha; IT], Phlomidoschema parviflora (Benth.) Vved. [Hem; IT], Phlomis cancellata Bge. [Hem; IT], Salvia ceratophylla L. [Hem; IT], Scutellaria litvinovii Bornm. & Sint. [Cha; IT], Ziziphora clinopodioides Lam. subsp. pseudodasyantha Rech. F. [Cha; IT], Ziziphora tenuior L. [Thr; IT]

Linaceae: Linum sp. [Hem]

Malvaceae: Alcea aucheri Alef. [Hem; IT], Malva neglecta Wallr. [Hem; Plur], Malva nicaeensis All. [Hem; IT-M-ES]

Onagraceae: Epilobium hirsutum L. [Geo; Plur], Epilobium parviflorum Schreb. [Geo; Plur]

Orobanchaceae: Orobanche nana Noe. [Par; IT-M-ES]

Papaveraceae: Papaver dubium E.H.L.Krause [Thr; Plur], Roemeria hybrida DC. [Thr; IT-M-SS], Roemeria refracta DC. [Thr; IT-ES]

Plantaginaceae: Plantago major L. [Hem; COS]

Plumbaginaceae: Acanthlimon collare Koeie & Rech. [Cha; IT]

Polygonaceae: Atraphaxis spinosa L. [Cha; IT-ES], Polygonum paronychioides Small ex Rydb. [Hem; IT], Rheum ribes L. [Geo; IT], Rumex crispus L. [Geo; Plur]

Primulaceae: Androsace maxima L. [Thr; IT-M-ES-SS]

Ranunculaceae: Anemone biflora DC. [Geo; IT], Anemone petiolulosa Juz. [Geo; IT], Ceratocephala falcata (L.) Pers. [Thr; IT-M-ES], Consolida orientalis (J.Gay) Schrödinger [Thr; IT-M-ES], Delphinium biternatum Huth. [Thr; IT], Ranunculus afghanicus Aitch. & Hemsl. [Geo; IT], Ranunculus leptorrhynchus Aitch. & Hemsl. [Geo; IT], Thalictrum isopyroides C.A.Mey. [Hem; IT], Thalictrum sultanabadense Stapf. [Hem; IT]

Resedaceae: Reseda lutea L. [Hem; IT-M-ES]

Rhamnaceae: Rhamnus pallasii Fisch. & C. A. Mey. [Pha; IT]

Rosaceae: Amygdalus spinosissima Bge. subsp. spinosissima [Pha; IT], Cerasus psudoprostrata Pojark. [Cha; IT], Cotoneaster kotschyi klotz. [Pha; IT], Cotoneaster  ovata Pojark. [Pha; IT], Prunus divaricata Ledeb. [Pha; IT-ES], Rosa beggeriana Schrenk. [Pha; IT], Rosa persica Michx. [Cha; IT], Rubus caesius L. [Pha; IT-M-ES], Sanguisorba minor Scop. [Hem; IT-M-ES]

Rubiaceae: Asperula arvensis L. [Thr; IT-M-ES], Crucianella gilanica Trin. subsp. transcaspica [Hem; IT], Galium aparine L. [Thr; Plur]

Rutaceae: Haplophyllum acutifolium (DC.) G. Don [Hem; IT]

Scropholariceae: Verbascum songaricum Schrenk ex Fisch. & C. A. Mey. [Hem; IT], Veronica anagallis-aquatica L. [Hem; COS], Veronica ceratocarpa C. A. Mey. [Hem; IT], Veronica gaubae Bormm. [Hem; Plur], Veronica macropoda M. A. Fischer. [Hem; IT]

Solanaceae: Hyoscyamus leucanthera Bornm. & Gauba [Hem; IT], Hyoscyamus pusillus L. [Hem; IT-ES-SS], Solanum nigrom L. [Thr; COS]

Ulmaceae: Celtis caucasica Hohen. ex Planch. [Pha; IT], Ulmus minor Mill. [Pha; Plur]

Valerianaceae: Valeriana ficariifolia Boiss. [Hem; IT], Valerianella cymbicarpa C. A. Mey. [Thr; IT]

Verbenaceae: Verbena officinalis L. var. tenvispicata Stapf. [Hem; Plur]

Violaceae: Viola oculta Lehmann [The; IT].

 

 

پژوهش­های انجام شده در سایر مناطق خراسان بزرگ و مناطق ایرانو-تورانی دیگر تأییدی بر نتایج فوق می­باشند که از میان آنها می‌توان به نتایج بدست آمده در بند گلستان مشهد (8)، ناحیه غرب بیرجند (6)، حوزه آبخیز زنگلانلو (2)، جنگل چهچهه خراسان رضوی (3) و یحیی­آباد نطنز (5) اشاره نمود.

حضور درصد بالای عناصر ایرانو- تورانی در فلور منطقه مطالعه شده، تأییدی بر تقسیم‌بندی منطقه در محدوده جغرافیای گیاهی ایرانو- تورانی است (18 و 19).

برای حفظ تنوع گیاهی منطقه، با توجه به کاهش میزان بارندگی در سالهای اخیر، به نظر می­رسد ایجاد قرق و ممانعت از چرای دام ضرورت داشته باشد. از طرفی، رویش هفت گونه در معرض خطر در این منطقه و ضرورت محافظت از این گونه‌های مهم، لازم است که هر گونه بهره­برداری از منابع مرتعی، بر اساس پتانسیل تولید آن و بررسی تأثیرگذاری عوامل مخرب بر منطقه و ارائه راه‌حل­های اصولی حفاظت در برابر این عوامل انجام شود تا بتوان از نابودی و انقراض آنها جلوگیری نمود.

سپاسگزاری

بدین‌وسیله مراتب تشکر و سپاسگزاری خود را از اعضای محترم هیئت علمی و گیاه‌شناسان بخش تحقیقات گیاه‌شناسی مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور به‌ویژه جناب آقای دکتر علی اصغر معصومی و جناب آقای دکتر ولی الله مظفریان برای تأیید شناسایی برخی از نمونه‌های گیاهی اعلام می‌داریم. همچنین از مساعدت پژوهشکده علوم گیاهی دانشگاه فردوسی مشهد بدلیل همکاری در طول استفاده از هرباریوم تشکر و قدردانی می‌گردد.

1- اسدی، م. (سرویراستار) (1367- 1390) فلور ایران. جلد 72-1، انتشارات موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع، تهران.

2- امیری، م. ص. و جبارزاده، پ. (1389) مطالعه فلوریستیک حوزه آبخیز زنگلانلو (استان خراسان رضوی)، تاکسونومی و بیوسیستماتیک 2(5): 1-16.

3- امیری م. ص.، ذکایی م. و مظفریان و. (1387) معرفی فلور، شکل زیستی و پراکنش جغرافیایی گیاهان حوزه­ی آب­خیز تیرگان (استان خراسان)، نشریه علوم دانشگاه تربیت معلم 2(8): 89- 106.

4- صابری، ا.، قهرمانی­نژاد، ف.، صاحبی، س. ج. و جوهرچی، م. ر. (1389) مطالعه فلوریستیک جنگل پسته چهچه، شمال شرق ایران، تاکسونومی و بیوسیستماتیک 5: 61- 92.

5- عباسی، ش.، افشارزاده، س. و مهاجری ع. ر. (1391) بررسی فلور، شکل­های رویشی و انتشار جغرافیایی عناصر گیاهی منطقه مرتعی یحیی­آباد (نظنز)، زیست شناسی گیاهی 4(11): 1-12.

6- قلاسی­مود، ش.، جلیلی، ب. و بخشی­خانیکی غ. ر. (1385) معرفی فلور و شکل زیستی گیاهان ناحیه‌ی غرب، مجله پژوهش و سازندگی در زراعت و باغبانی 73: 65-73.

7- قهرمان، ا. و عطار، ف. (1377) تنوع زیستی گونه­های گیاهی ایران. انتشارات دانشگاه تهران، تهران.

8- کاظمیان، آ.، ثقفی­خادم، ف.، اسدی، م. و قربانلی، م. (1383) مطالعه فلورستیک بندگلستان و تعیین شکل‌های زیستی و پراکنش جغرافیایی گیاهان منطقه، مجله پژوهش و سازندگی در منابع طبیعی 64: 48-62.

9- مبین، ص. (1360) جغرافیایی گیاهی. انتشارات دانشگاه تهران، تهران.

10- معصومی، ع. ا. (1365- 1384) گون­های ایران، جلد 5 – 1، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع، تهران.

 

11- Archibold, O. W. (1995) Ecology of world vegetation. Chapman and Hall, Inc., London.

12- Boissier, P. E. (1867-1888) Flora Orientalis, Vol. 1-5. Genevae et Basileae.

13- Davis, P. H. (1965-1988) Flora of Turkey and the East Aegean, Vol. 6- 8. Edinburgh University Press, Scotland.

14- Djamali, M., Akhani, H., Khoshravesh, R., Andrieu-ponel, V., Ponel, P. and Brewer, S. (2011) Application of the Global Bioclimatic Classification to Iran: implications for understanding the modern vegetation and biogeography. Ecologia Mediterranea 37: 91- 114.

15- Frey, W. and Probst, W. (1986) A synopsis of the vegetation of Iran. In: Contributions to the vegetation of Southwest Asia. (ed. Kürschner, H.) 1-43. Dr. Ludwig Reichert, Wiesbaden.

16- Jalili, A. and Jamzad, F. (1999) Red data book of Iran, a preliminary survey of endemic, rare & endangered plant species in Iran. Research Institute of Forest & Rangelands, publication NU.

17- Komarov, V. L. (ed.) (1934-1954) Flora of USSR, Vol. 1-30. Izdatel’stvo Akademi Nauk SSSR Leningrad (English translation from Russian, Jerusalem, (1968-1977).

18- Léonard, J. (1988) Contribution à I’etude la flore et de la végétation des desert d’Iran, Fascicule 8: Etude des aries de distribution, Les phytochories, Les chorotypes. Bulletin of the Jardin Botanique Nacional de Belgique, 190 pp. Meise.

19- Léonard, J. (1989) Contribution a l'etude de la flore et de la vegetation des deserts d'Iran. Vol. 9. Jardin Botanique National de Belgique, Meise.

20- Nicholes, G.E. (1930) Methods in floristic study of vegetation. Ecology 11: 127-135.

21- Raunkiaer, C. (1934) The life forms of Plants and statistical Plant geography.Clarendon Press, Oxford.

22-Rechinger, K. H. (Ed) (1963-2010) Flora Iranica, Vol. 1-176. Akadem. Druck-u. Verlagsanstalt, Graz.

23- Rodrigues, A.S.L., Pilgrim, J.D., Lamoreux, J.F., Hoffmann, M. and Brooks, T.M. (2006) The value of the IUCN Red List for conservation, Trends in Ecology and Evolution 21(2): 71-76.

24-Takhtajan, A. (1986) Floristic Rengions of the Word. University of California Press, Berkley, LosAngeles, London.

25-The Plant List. Version 1. Published on the Internet. http://www.theplantlist.org/ (accessed 1st January), 2010.

26-Townsend, C. C. and Guest, E. (1966-1985) Flora of Iraq, Vol. 1-9. Ministry of Agriculture and Agrarian Reform, Baghdad.

27-Zohary, M. (1966-1972) Flora Palaestina. Jerusalem Academic Press, Israel.

28- Zohary, M. (1973) Geobotanical foundations of the Middle East, 2 vols. Fischer Verlag, Stuttgart, Amsterdam.