نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران- شمال، دانشکده علوم زیستی

چکیده

در این تحقیق سیتوکینین¬های مختلف بر سرعت ریزازدیادی اسطوخودوس بررسی شد. جداکشت های دو گره¬ای سترون شده از یک گیاه گلخانه¬ای یکساله در محیط کشت MS دارای هورمون¬های بنزیل آمینو پورین(BAP)،2-¬ ایزوپنتنیل آدنین (2ip) و کینتین (Kin) به تنهائی یا در ترکیب با یکدیگر کشت شد. نتایج حاصل نشان داد سرعت رشد ریز قلمه ها، تعداد گره¬ها و نو ساقه¬های حاصل از هر جدا کشت در محیط کشت به نوع و غلظت هورمون بستگی دارد. بالاترین تعداد نوساقه/¬ جداکشت، تعداد گره/ جداکشت و طول ساقه در محیط کشت دارای BAP ( mgl-12) به دست آمد. در محیط کشت دارای هورمونهای 2ip و Kin ( mgl-12) فاصله میان گره ها افزایش معنی داری را نسبت به سایر تیمارها نشان داد. در محیط واکشت، بالاترین تعداد نوساقه، گره و طول ساقه در محیط کشت دارای BAP ( mgl-11 )، و بالاترین میانگین طول میان گره در محیط دارای Kin ( mgl-12) حاصل شد. سایر نتایج مشابه مرحله کشت بود. ریشه زائی ریز قلمه ها با دو روش درون شیشه (in vitro) و برون شیشه (ex vitro) بررسی شد. در روش درون شیشه ، ریز قلمه های تکثیریافته از مرحله واکشت، به محیط¬های کشت دارای غلظتهای مختلف IBA وBAP انتقال یافتند. در روش برون شیشه، انتهای ریز قلمه ها با روش سنتی با محلول IBA (mgl-1 300 ) به مدت ده دقیقه تیمار شدند. بالاترین تعداد ریشه، طول ریشه و درصد ریشه زایی در روش برون شیشه به دست آمد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Effect of different cytokinins on micropropagation of Lavandula vera

نویسندگان [English]

  • Maryam Peyvandi
  • Leila Kazemi
  • Ahmad Majd

Dep. of Biology, Fac. Of Science, Islamic Azad University, Tehran-North Branch

چکیده [English]

The effect of different cytokinins on micropropagation of lavandula vera were investigated. Two nodal explants from greenhouse plant were cultured in MS medium supplemented with benzyl aminopurine (BAP), 2-isopentenyl adenine (2ip), Kinetin (Kin) solely or in combination. Results indicated that shoot proliferation depended on type and concentration of hormone. The highest number of nods and new shoots per explants and stem length was produced in the medium with BAP( 2 mgl-1). Growth of internodes was significantly increased in the medium with Kin and 2ip (1 mgl-1).In the subculture media, the highest number of nodes and new shoots per explants was obtained in the medium with BAP (1 mgl-1). Maximum of internode length was achieved in the medium with Kin (2 mgl-1). In vitro shoots were rooted in vitro or ex vitro. By using in vitro method, microshoots were cultured in the media supplemented with different concentration of indole butyric acid (IBA) and Kin. In ex vitro method, the base of microshoots was treated with IBA (300 mgl-1). The highest number of roots as well as length of roots was obtained in ex vitro rooting method.

Keywords: Lavandula vera, micropropagation, microshoots, cytokinin

کلیدواژه‌ها [English]

  • Lavandula vera
  • micropropagation
  • microshoots
  • Cytokinin

تأثیر سیتوکینین­های مختلف بر ریزازدیادی گیاه اسطوخودوس (Lavandula vera) 

مریم پیوندی*، لیلا کاظمی و احمد مجد

تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران- شمال، دانشکده علوم زیستی، گروه زیست‌شناسی

تاریخ دریافت: 11/10/91             تاریخ پذیرش: 12/8/92

چکیده

در این تحقیق سیتوکینین­های مختلف بر سرعت ریزازدیادی اسطوخودوس بررسی شد. جداکشت‌های دو گره­ای سترون شده از یک گیاه گلخانه­ای یکساله در محیط کشت MS دارای هورمون­های بنزیل آمینو پورین (BAP)، 2-­ ایزوپنتنیل آدنین (2ip) و کینتین (Kin) به تنهایی یا در ترکیب با یکدیگر کشت شد. نتایج حاصل نشان داد که سرعت رشد ریز قلمه ها، تعداد گره­ها و نوساقه­های حاصل از هر جدا کشت در محیط کشت به نوع و غلظت هورمون بستگی دارد. بالاترین تعداد نوساقه/­ جداکشت، تعداد گره/ جداکشت و طول ساقه در محیط کشت دارای BAP  ( mgl-12) به‌دست آمد. در محیط کشت دارای هورمونهای 2ip و Kin  ( mgl-12) فاصله میان گره ها افزایش معنی داری را نسبت به سایر تیمارها نشان داد. در محیط واکشت، بالاترین تعداد نوساقه، گره  و طول ساقه در محیط کشت دارای BAP  ( mgl-11 )، و بالاترین میانگین طول میان گره در محیط دارای Kin (mgl-12) حاصل شد. سایر نتایج مشابه مرحله کشت بود. ریشه‌زایی ریز قلمه ها  با دو روش درون شیشه (in vitro) و برون شیشه (ex vitro) بررسی شد. در روش درون شیشه، ریزقلمه های تکثیریافته از مرحله واکشت، به محیط­های کشت دارای غلظتهای مختلف IBA  وBAP  انتقال یافتند. در روش برون شیشه، انتهای ریز قلمه ها با روش سنتی با محلول IBA (mgl-1 300) به مدت ده دقیقه تیمار شدند. بالاترین تعداد ریشه، طول ریشه و درصد ریشه زایی در روش برون شیشه به‌دست آمد.

واژه‌های کلیدی: اسطوخودوس، ریزازدیادی، ریز قلمه، سیتوکینین

* نویسنده مسئول، تلفن: 09122899867 ، پست الکترونیکی: m_peyvandi@iau-tnb.ac.ir

مقدمه

 

اسطوخودوس از خانواده Labiatea می باشد. گونه­های مختلف اسطوخودوس گیاهان نیمه خشبی چند ساله و مخصوص مناطق خشک و نیمه خشک هستند (15، 16). گل­ها به صورت سنبله های دراز است. منشأ آنها جنوب اروپا در مناطق مدیترانه ای گزارش شده است (9 ، 11). تاکنون حدود 48 گونه از این گیاه شناسایی شده است. ارتفاع این گیاه متفاوت و بین 40 تا 60 سانتی متر است. پیکر رویشی این گیاه حاوی مواد متفاوت ازجمله اسانس­ها می‌باشد. مهمترین ترکیبات تشکیل­دهنده اسانس شامل اسید بوتیریک، کامفور، ژرانیول، لینالیل و لینالیل استات می باشند که در ترکیبات آرایشی، عطرسازی و داروسازی کاربرد دارند (3،19). از این گیاه لوسیونی تهیه می شود که در درمان زخم های دیر علاج و دردهای روماتیسمی و بعضی بیماریهای جلدی و پوست سر استفاده می شود. مصرف این گیاه در درمان آسم، سردرد، اختلالات کبد و طحال و ضعف اعصاب کاربرد دارد.

این گیاه در روشهای سنتی معمولا با ریشه‌دار کردن قلمه­ها و یا توسط بذر تکثیر می شود که بسیار روند کندی دارد (3، 9).

روش کشت در شیشه این امکان را به وجود می آورد که گیاه با سرعت بیشتری رشد نماید. البته این روش به دلیل وجود فنل زیاد در گیاه همواره با مشکل مواجه بوده است، زیرا هنگام سترون کردن و قطعه نمودن نمونه­ها، به دلیل اکسیداسیون ترکیبات فنلی بافت­ها سریع قهوه­ای می­شوند (5، 6). ریزازدیادی عمدتا شامل رشد جوانه­های جانبی، اندام­زایی و رویان­زایی است (10، 18). رشد شاخه جانبی زمانی اتفاق می افتد که جوانه­های جانبی از تسلط انتهایی آزاد گردند. این عمل عمدتا با استفاده از هورمون­های شیمیایی (خصوصا سیتوکینین) در محیط کشت انجام می‌شود (4، 17). در واقع ریزازدیادی نوعی تکثیر رویشی است که به صورت تکثیر شاخه از جدا کشت­های مختلف نظیر جوانه­های جانبی یا انتهای ایجاد شاخه­های نابجا به صورت مستقیم، یا رویان­زایی از بافت یا اندام و یا رویان­های تخمی میسر است.

نقش نوع سیتوکینین­ها در سرعت رشد و نوع اکسین­ها بر ریشه­زائی قلمه های ریزازدیاد شده در برخی ارقام اسطوخودوس نظیر Lavandula dentate  مطالعه شده است (10،18).

هدف از این مطالعه ارزیابی اثرات تیمارهای هورمونی سیتوکینین و اکسین بر روی ریزازدیادی اسطوخودوس Lavandula vera در محیط کشت MS بود. 

مواد و روشها

آزمایش­ها در دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران – شمال، آزمایشگاه محمودیه انجام شد.

نمونه گیاهی: گیاه اسطوخودوس رقم vera از گیاه یکساله گلخانه­ای برداشت شد.

محیط‌های کشت: محیط کشت MS Murashig, Skoog, 1962)) (14) دارای ( mgl-12-1)2ip ، Kin، BAP،IBA  به تنهایی یا مخلوط با یکدیگر استفاده شد (جدول 1). پس از افزودن هورمون­ها و قبل از اضافه کردن آگار، pH   محیط کشت 8/5 تنظیم شد و بعد در فشار 05/1  کیلو گرم  بر سانتی متر مربع و دمای 120 درجه سانتیگراد سترون شد. پس از سرد شدن محیط تا 30 درجه سانتیگراد، محیط­ها در زیر دستگاه لامینار ایرفلوکابینت به شیشه­های سترون مخصوص کشت منتقل شدند.

کشت نمونه ها: شاخه­های جوان از گیاه مادری جدا شد و پس از شستشو با آب جاری با کلرید جیوه (1/0%) و شستشو با آب مقطر (3 بار ) سترون گردید. پس از حذف برگ­ها و جوانه­های انتهایی، بخش­های دارای دو گره، در محیط کشت پایهMS  دارای هورمون های BAP، kin، 2ip و مخلوط این هورمون ها کشت گردیدند (جدول 1). نوساقه های سترون 45 روزه حاصل برای مراحل بعدی استفاده شد.

واکشت نمونه‌ها: بخش­های دارای دو گره از ساقه­های سترون مرحله اول در محیط کشت مشابه با محیط کشت پایه اولیه واکشت شدند. سی روز پس از واکشت شاخص­های رشد بررسی شد.

در کلیه آزمایش­ها نمونه­ها در دوره نوری 16 ساعت روشنایی و 8 ساعت تاریکی و در دمای 25 درجه سانتیگراد در اتاق کشت نگهداری شدند.

ریشه‌دار نمودن ریزقلمه‌ها: نوساقه­های حاصل از کشت در شیشه با روش­های زیر ریشه‌دار شد:

الف) ریشه­زایی در شیشه (in vitro): ساقه های سترون حاصل از رشد جوانه های جانبی در محیط کشت دارای BAP (mgl-1 2)، برای ریشه دار شدن به محیط کشتهای جدید دارای IBA با غلظت های(mgl-1 5/0 ،1 ، 2 ) به تنهایی یا همراه با هورمون BAP (mgl-1 1/0) منتقل شدند.  

ب) ریشه­زایی برون شیشه (ex vitro): انتهای ریز قلمه های حاصل از رشد در محیط کشت دارای BAP (mgl -1 2) پس از شستشو با آب شهر و زدودن آگار، با محلول  IBA( mgl-1300( سترون به مدت 10 دقیقه تیمار شدند. سپس نمونه های تیمار شده در محیط کشت فاقد هورمون کشت شدند.

تجزیه آماری: برای تیمارهای سیتوکینین، هر تیمار حداقل با 7 تکرار و در هر تکرار 4 نمونه کشت شد. تعداد شاخه­ها، گره­ها، طول میان گره و طول ساقه در هر جداکشت، 30 روز پس از تیمار بررسی شد.

برای آزمایش­های ریشه‌زایی، هر تیمار حداقل با 4 تکرار و هر تکرار با 4 نمونه انجام شد. 30 روز پس از تیمار درصد ریشه­زایی، تعداد و طول ریشه یادداشت شد.

داده ها براساس نرم افزار SPSS (ver.14)  آنالیز شد. مقایسه میانگین داده ها بر اساس برنامهANOVA  و گروه بندی میانگین ها بر اساس آزمون دانکن در سطح اطمینانp≤0/05  انجام شد.

نتایج

نتایج استفاده از سیتوکینین‌های مختلف نشان داد که رشد نوساقه­های اسطوخودوس، تعداد گره ها و تعداد نوساقه­ها و برگ­های جدید به ازای هر ریز نمونه و طول هر میان گره به نوع و غلظت هورمون­های محیط بستگی دارد.

اثر انواع سیتوکینین بر روی میزان تکثیر:

مرحله کشت: سرعت رشد ریز نمونه­ها در محیط کشت دارای BAP افزایش معنی داری را نشان داد، به‌طوری‌که بالاترین تعداد شاخه (86/3) و طول ساقه (cm01/12) در محیط کشت دارای هورمون BAP ( mgl-1  2) بدست آمد. وجود BAP به تنهایی یا همراه سایر هورمون­ها موجب افزایش در تعداد نوساقه‌ها و جدا کشت شد (شکل 1)(جدول1).

مرحله واکشت: نتایج نشان داد همانند مرحله کشت، حضور BAP موجب افزایش معنی داری در تعداد نوساقه ها/ جداکشت، طول ساقه و تعداد گره/جداکشت می گردد. به‌طوری‌که بیشترین تعداد نوساقه/جداکشت (23/7)، تعداد گره/جداکشت (97/12) و بیشترین میزان طول ساقه ها/جداکشت (cm 73/23) در محیط کشت دارای هورمون BAP (mgl-1 1) بدست آمد، اما فاصله میان گره­ها در محیط کشت دارای Kin به تنهایی بیشتر از سایر محیط­ها بود (شکل 1)(جدول2).

 

 

جدول1- میانگین شاخص­های رشد جوانه­های جانبی گیاه مادری در محیط کشت پایه MS در تیمارهای متفاوت سیتوکینین در مرحله کشت، Mean±SE، (گروه‌بندی براساس آزمون دانکن (05/0≥P). حروف مشترک نشان­دهنده معنی‌دار نبودن یبن میانگین­هاست).

هورمونmgl-1

تعداد نوساقه/ جداکشت

تعداد گره/ جداکشت

طول میان‌گره

طول ساقه‌ها/ جداکشت

BAP

2ip

Kin

1

0

0

45/3±36/0 (ab)

21/6±66/0 (ab)

19/1±10/0 (cd)

82/11±54/1 (a)

2

0

0

86/3±26/0 (a)

11/7±45/0 (a)

09/1±07/0 (cde)

01/12±98/0 (a)

0

1

0

57/2±23/0 (bcd)

62/4±41/0 (c)

12/1±08/0 (cde)

79/7±67/0 (d)

0

2

0

58/2±19/0 (bcd)

67/4±29/0 (c)

20/1±07/0 (cd)

82/8±77/0 (bcd)

0

0

1

41/2±24/0 (cde)

07/5±47/0 (bc)

08/1±06/0 (cde)

10/8±74/0 (d)

0

0

2

03/2±21/0 (de)

25/5±43/0 (bc)

28/1±06/0 (c)

22/9±78/0 (bcd)

1

0

1

26/3±28/0 (ab)

52/7±56/0 (a)

04/1±05/0 (de)

96/10±76/0 (abc)

2

0

2

17/3±19/0 (abc)

23/6±39/0 (ab)

94/0±06/0 (e)

33/8±58/0 (cd)

1

1

0

76/3±35/0 (a)

44/7±75/0 (a)

01/1±08/0 (de)

42/11±10/1 (ab)

2

2

0

24/3±26/0 (ab)

72/6±58/0 (a)

92/0±06/0 (e)

25/9±84/0 (bcd)

0

1

1

92/1±14/0 (de)

92/2±28/0 (d)

53/1±10/0 (b)

37/7±72/0 (d)

0

2

2

70/1±14/0 (e)

45/2±24/0 (d)

75/1±08/0 (a)

91/6±56/0 (d)

 

شکل 1- رشد جداکشت­های جوانه­های جانبی در محیط­های کشت و واکشت مختلف؛A : در محیط کشت دارای هورمون BAP (mgl-1،B : محیط دارای BAP ,Kin (mgl-1 1)، C: محیط دارای Kin (mgl-1  2)، D: رشد ریز قلمه­های سترون در محیط واکشت مختلف دارای هورمون BAP (mgl-1 1)، E: رشد ریز قلمه­های سترون در محیط واکشت دارای هورمون Kin (mgl-1 1)، F: رشد ریز قلمه­های سترون در محیط واکشت دارای 2ip وKin  (mgl-1 2)


ریشه‌زایی: ریشه‌زایی در شیشه: ریز قلمه های رشد یافته در محیط کشت  BAP(mgl -1 2) به  محیط های دارای غلظتهای مختلف IBA به تنهایی یا همراه با Kin  انتقال یافتند. ریشه­زایی تنها در محیط کشت دارای IBA
(mgl-1 2) و Kin (mgl-1 1/0) (67/16%) مشاهده شد(جدول3).

 

 

جدول 2- رشد جوانه­های جانبی نوساقه­های سترون در محیط کشت پایه MS در تیمارهای متفاوت سیتوکینین در مرحله واکشت، Mean±SE (گروه‌بندی براساس آزمون دانکن (05/0≥P). حروف مشترک نشان‌دهنده معنی‌دار نبودن بین میانگینهاست).

هورمونmgl-1

تعداد نوساقه/جداکشت

تعداد گره/ جداکشت

طول میان‌گره

طول ساقه‌ها/ جداکشت

BAP

2ip

Kin

1

0

0

23/7±64/0 (a)

97/12± 16/1(a)

90/1±13/0 (cd)

73/23±27/2 (a)

2

0

0

91/6±70/0 (a)

72/11±18/1 (a)

73/1±06/0 (d)

66/19± 95/1(b)

0

1

0

98/3±29/0 (b)

74/6± 44/0(b)

79/1±10/0 (cd)

68/10±83/0 (c)

0

2

0

76/3±28/0 (b)

57/6± 43/0(b)

79/1±10/0 (cd)

31/10±83/0 (c)

0

0

1

96/2±27/0 (bcd)

59/5±48/0 (bc)

93/1±09/0 (cd)

30/9±83/0 (c)

0

0

2

33/2±30/0 (cd)

87/5±60/0 (bc)

80/2±18/0 (a)

62/10±04/1 (c)

1

0

1

48/3±28/0(bc)

84/7±58/0 (b)

36/2±11/0 (b)

55/12±83/0 (c)

2

0

2

74/3±28/0 (b)

11/7±51/0 (b)

96/1±09/0 (cd)

58/10±78/0 (c)

1

1

0

97/3±38/0 (b)

73/7±78/0 (b)

94/1±11/0 (cd)

85/12±24/1 (c)

2

2

0

75/3±31/0 (b)

32/7±63/0 (b)

11/2±15/0 (bc)

08/11±00/1 (c)

0

1

1

25/2±20/0 (d)

95/3±41/0 (cd)

76/1±12/0 (cd)

75/10±15/1 (c)

0

2

2

96/1±20/0 (d)

15/3± 32/0(d)

66/1±08/0 (d)

95/8±72/0 (c)

 

جدول 3- درصد ریشه‌زایی، میانگین طول و تعداد ریشه در تیمارهای مختلف، Mean±SE (گروه‌بندی بر اساس آزمون دانکن (05/0≥P). حروف مشترک نشان‌دهنده معنی‌دار نبودن بین میانگین‌هاست.

تیمار

هورمونmgl-1

درصد ریشه‌زایی

تعداد ریشه

طول ریشه (cm)

IBA

Kin

در شیشه

1

0

00/0±00/0(b)

00/0±00/0(b)

00/0±00/0(b)

در شیشه

2

0

00/0±00/0(b)

00/0±00/0(b)

00/0±00/0(b)

در شیشه

5/0

1/0

00/0±00/0(b)

00/0±00/0(b)

00/0±00/0(b)

در شیشه

1

1/0

00/0±00/0(b)

00/0±00/0(b)

00/0±00/0(b)

در شیشه

2

1/0

67/16±24/11(ab(

41/0±29/0(b)

62/0±43/0(ab)

برون شیشه

300

0

00/30±51/10(a)

50/2±07/1(a)

86/1±78/0(a)


ریشه‌زایی برون شیشه: 30% نمونه های تیمار شده با اکسین، پس از انتقال به محیط کشت فاقد هورمون، ریشه دار شدند (جدول 3).

بحث 

در مطالعه حاضر اثرات هورمونی سیتوکینین ها و اکسین در محیط کشت MS بر روی تکثیر اندام هوایی و ریشه زایی اسطوخودوس ارزیابی شدند.

 سیتوکینین­ها در تقسیم سلولی و تحریک رشد در جوانه های جانبی، در مهار رشد ریشه و مهار پیری دخالت دارند. اگرچه نوع و غلظت این تنظیم کننده­های رشد گیاهی در القا اندام­زایی نیز نقش بسزایی دارد (1، 5، 19).

نتایج این بخش از پژوهش نشان داد که در مرحله اول (مرحله کشت)، محیط کشت دارای BAP  (mgl-1 2) باعث افزایش شاخه زایی، تعداد گره و طول ساقه شد و Kin  (mgl-1 2) باعث افزایش رشد میانگین گره گردید. مقایسه نتایج مرحله کشت و واکشت نشان می دهد که در مرحله کشت BAP  (mgl-1 2) و در مرحله واکشت، با افزایش سن ریز قلمه ها BAP  (mgl-1 1) کارآمدتر می باشد.

تحقیقات نشان داده است که سرعت رشد ریز قلمه ها در گونه های مختلف اسطوخودوس به نوع و تراکم سیتوکینین استفاده شده وابسته است (6، 10). مطالعات Nobre  (1996) بر ریزازیادی گیاهLavandula Stoechas  (15)، Chishti و همکاران (2006) در گیاه lavendua officinali (7)و . Diasو همکاران (2002) در گیاه Lavandula viridis (9) نشان داده است که هورمون   BAPمؤثرتر از Kin است. Andrade و همکاران (1999) تأثیر بنزیل­آدنین (BA) و تیدیازورون (TDZ) را بر سرعت ریزازدیادی Lavandula Vera  بررسی کردند (3). نتیجه این تحقیق نشان داد که استفاده از  BAو TDZ باعث افزایش تکثیر شاخه و رشد طولی ساقه می‌شود. همچنین  Echeverrigarayو همکاران (2005) نشان دادند که هورمون  BAبه تنهایی یا همراه با تراکم کم IBA رشد را افزایش می‌دهد (11).

هورمون اکسین و ترکیبات مشابه آن عامل مناسب برای ریشه زایی می باشند. این هورمون به راحتی سبب تحریک سلولهای دایره محیطی در بخشهای بالایی ناحیه تارهای کشنده می­شود، این تحریک منتج به تقسیم سلولهای این منطقه و در نهایت تشکیل ریشه می‌گردد (2، 8، 12، 13). بررسی ها نشان داده است که اکسین به تنهایی یا همراه با سیتوکینین موجب تحریک ریز قلمه های گونه های مختلف اسطوخودوس می‌شود (3، 9).

در تحقیق حاضر ریشه‌زایی با استفاده از روش سنتی ریشه‌دار نمودن (تیمار ریز قلمه ها با محلول اکسین) بالاتر از ریشه‌زایی در شیشه بود.

1-    پیوندی، م.، مراد تهرانی، م. مجد، الف.،1390. ریزازدیادی گیاه داوودی(Chrysanthemum morifulium Ramat L.). مجله زیست شناسی ایران، 24 (2): 244-239

2-    یاری، ف.، موسوی، الف.، مستوفی، ی.، سیدی، س.م.، زمانی، ذ.، لایمر، م.،1392. اثر تنظیم‌کننده‌های رشد گیاهی و نوع کلات آهن بر پرآوری و ریشه زایی درون شیشه ای سه رقم گل سرخ شاخه بریده (Rosa hybrid L.) . مجله زیست شناسی ایران، 26(1): 110-99

 

3-Andrade, L.B., Echeverrigaray, S., Fracaro, F., Pauletti, G.F., Rota, L., 1996. The effect of growth regulators on shoot propagation and rooting of common lavender (Lavandula vera DC). Plant Cell, Tissue and Organ Culture, 56: 76-83

4- Banthorpe, D. V., Branch, S. A., Njar, V. C.O., Osborne, M. G., Watson, D. G., 1986. Ability of plant callus cultures to synthesize and accumulate lower terpenoids.  Phytochemistry, 25:629-636

5- Benková, E., Witters, E., Van Dongen, W., Kolá, J., Motyka, V., Brzobohatý, B., Van Onckelen, H. A., Macháková, I., 1999. Cytokinins in Tobacco and Wheat chloroplasts. Occurrence and Changes Due to Light/Dark Treatment.  Plant Physiol, 121(1):245-252

6-Calvo, M. C., Segura, J., 1989.In vitro propagation of Lavender, HortScience   24( 2), 375-376 

7-Chishti, N.,Kaloo,Z. A.,Shawl, A. S.,Sultan,P.,2006,Rapid in vitro propagation of lavendula officinalis chaix.A Multipuruse plant of industrial importance,Pakistan J. Of Biological Sciences, 9(3),514-518

8- Davies, P.J.  1995. Introduction. In Plant Hormones, P.J. Davies, ed (Dordrecht, The Netherlands: Kluwer Academic Publishers), pp. 1–38

9-Dias, M.C., Almeida, R., Romano, A., 2002. “Rapid clonal multiplication of Lavandula viridis L'Hér through in vitro axillary shoot proliferation. Plant Cell, Tissue and Organ Culture, 68: 99-102

10- Dronne,S., Jullien, F.,Caissard G.C. and Faure, O.,1999, A simple and efficient method for in vitro shoot regeneration from leaves of lavandin (Lavandula××intermedia Emeric ex Loiseleur) ,Plant Cell Reports,18(5).429-433

11- Echeverrigaray, S.,  Basso, R., Andrade, L.B., 2005. “Micropropagation of Lavandula dentata from axillary buds of field-grown adult plants”. Biologia Plantarum, 49:439-442

12- Hillman, J.R.,1984. Apical dominance. In Advanced Plant Physiology, M.B. Wilkins, ed (London: Pitman Publishing), pp. 127–148

13- Laskowski, M.J., Williams, M.E., Nusbaum, H.C., Sussex, I.M., 1995. Formation of lateral root meristems is a two-stage process. Development, 121:3303-3310

14-Murashige, T., Skoog, A.,1962. Revised medium for rapid growth and bioassays with tobacco tissue cultures;. Plant Physiology,15: 473-97

15-Nobre, J., 1996. In vitro cloning ad micropropagation of Lavandula stoechas from field – grown plants. Plant Cell, Tissue and Organ Culture, 46:151- 155

16-Panizza, M., Tognoni, F., 1988. Clonal propagation, callus Formation and plant Regeneration of Lavandin. Scientia Horticulturae, 37: 157 – 163

17- Panizza, M., Tognoni, F., 1991. Micropropagation of lavandian(lavandula officinalis chaix  × lavandula latifolia villas cv.grosso). In: Yps Bajaj (ed) Biotechnology in Agriculture & foresty, vol.19. High-Tech & micropropagation III 

18- Quazi, M.H., 1980. In vitro multiplication of Lavandula spp.. Ann. Bot. 45:361-362

19- Sánchez-Gras, M.C., Del Carmen Calvo, M., 1996. Micropropagation of Lavandula latifolia through nodal bud culture of mature plants. Plant Cell, Tissue and Organ Culture, 45: 259- 261