نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی دانشگاه شهرکرد

2 دانشگاه آزاد اسلامی فلاورجان

چکیده

کرفس کوهی یکی از گیاهان مرتعی و بومی ایران می باشد که از ارزش¬های ویژه¬ای برخوردار است. بذر کرفس کوهی دارای خواب است که منجر به کاهش جوانه¬زنی بذر آن می¬شود. بنابراین در این پژوهش 2 آزمایش فاکتوریل با طرح کاملا تصادفی در 3 تکرار برای ارزیابی اثر مدت زمان سرمادهی در 7 سطح، غلظت مواد ازته (نیترات پتاسیم و تیوره) در 3 سطح و زمان تیماردهی مواد ازته در 2 سطح (قبل و بعد از سرمادهی) بر درصد، سرعت جوانه¬زنی بذر اجرا شد. همچنین یک آزمایش فاکتوریل برای ارزیابی اثر نوع، غلظت و زمان کاربرد همان مواد ازته روی شاخص¬های رشد گیاهچه¬های حاصل از بذور 10 هفته سرمادیده انجام شد. نتایج نشان داد که 10 هفته پیش¬سرمای مرطوب اثر معنی¬داری بر جوانه¬زنی بذر این گیاه داشت و سرعت جوانه¬زنی بذر را نیز افزایش داد.. غلظت¬های 2/0 درصد نیترات پتاسیم یا 5/0 درصد تیوره اثر مثبت، اما غلظت¬های 6/0 دزصد نیترات پتاسیم یا 5 درصد تیوره اثر منفی بر جوانه¬زنی بذر داشتند. تیمار 2/0درصد نیترات پتاسیم بر روی طول و وزن خشک ریشه¬چه اثر معنی¬داری نداشت اما طول، وزن تر و خشک ساقه¬چه و وزن تر ریشه¬چه را در سطح 5 درصد نسبت به شاهد افزایش داد. در مقابل غلظت 6/0 درصد نیترات پتاسیم تمامی این صفات را در حد معنی¬داری نسبت به شاهد کاهش داد. در این پژوهش هر دو غلظت تیوره به کار گرفته شده از رشد گیاهچه ممانعت کرده است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The effect of duration of moist chilling, concentration, type and application time nitrogen compounds on seed germination and seedling growth of Kelussia odoratissima Mozaff.

نویسندگان [English]

  • rayhaneh Amooaghaie 1
  • maryam Vali vand 2

چکیده [English]

Kelussia odoratissima Mozaff. is one of the pasture and native plants in Iran that has a special value. Seeds of this species have shown dormancy that causes reduction of seed germination this plant. Therefore in this research, 2 factorial experiment with completely randomized design and with 3 replication carried out to evaluate the effect of duration of moist chilling, in 7-level, concentration of nitrogenous compounds (Potassium nitrate and Thiourea) in 3-level and application time nitrogenous compounds in 2-level (before and after chilling), on seed germination capacity and germination velocity. Also a factorial experiment design performed to evaluate the effect of the type, concentration and application time of the same nitrogenous compounds on growth parameters of developed seedlings from 10 weeks pre-chilled seeds. Results of research showed that 10 week moist pre-chilling has significant effect on seed germination this plant and increased seed germination and germination velocity. Concentrations of 0.2 % potassium nitrate, or 0.5 % thiourea had positive effect, but concentrations 0.6% potassium nitrate or 5% thiourea had a negative effect on seed germination. Treated with 0.2 % of potassium nitrate had no effect on root length and dry weight but increased length, fresh weight and dry weight of stems and root fresh weight in the level of 5 percent in compared to control. In contrast the concentration of 0.6 % potassium nitrate, all of these traits decreased in compared to control. In this study both thiourea concentrations inhibited seedling growth.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Germination
  • Kelussia odoratissima Mozaff. Potassium nitrate
  • Seed dormancy and Thiourea

اثر مدت زمان سرمادهی، غلظت، نوع و زمان تیمار مواد ازته بر جوانه­زنی و رشد دانه رست کرفس کوهی (Kelussia odoratissima Mozaff.)

ریحانه عموآقایی1*و مریم ولی­وند2

1 شهرکرد، دانشگاه شهرکرد، دانشکده علوم، گروه زیست‌شناسی

2 اصفهان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد فلاورجان، گروه زیست‌شناسی

تاریخ دریافت: 21/10/90             تاریخ پذیرش: 19/5/91 

چکیده

کرفس کوهی یکی از گیاهان مرتعی و بومی ایران می­باشد که از ارزش­های ویژه­ای برخوردار است. بذر کرفس کوهی دارای خواب است، و منجر به کاهش جوانه­زنی بذر آن می­شود. بنابراین در این پژوهش 2 آزمایش فاکتوریل با طرح کاملا تصادفی در 3 تکرار برای ارزیابی اثر مدت زمان سرمادهی در 7 سطح، غلظت مواد ازته (نیترات پتاسیم و تیوره) در 3 سطح و زمان تیماردهی مواد ازته در 2 سطح (قبل و بعد از سرمادهی) بر درصد و سرعت جوانه­زنی بذر اجرا شد. همچنین یک آزمایش فاکتوریل برای ارزیابی اثر نوع، غلظت و زمان کاربرد همان مواد ازته روی شاخص­های رشد گیاهچه­های حاصل از بذرهای 10 هفته سرمادیده انجام شد. نتایج نشان داد که 10 هفته پیش­سرمای مرطوب اثر معنی­داری بر جوانه­زنی بذر این گیاه داشت و سرعت جوانه­زنی بذر را نیز افزایش داد. غلظت­های 2/0 درصد نیترات پتاسیم یا 5/0 درصد تیوره اثر مثبت، اما غلظت­های 6/0 درصد نیترات پتاسیم یا 5 درصد تیوره اثر منفی بر جوانه­زنی بذر داشتند. تیمار 2/0 درصد نیترات پتاسیم بر روی طول و وزن خشک ریشه­چه اثر معنی­داری نداشت اما طول، وزن تر و خشک ساقه­چه و وزن تر ریشه­چه را در سطح 5 درصد نسبت به شاهد افزایش داد. در مقابل غلظت 6/0 درصد نیترات پتاسیم تمامی این صفات را در حد معنی­داری نسبت به شاهد کاهش داد. البته در این پژوهش هر دو غلظت تیوره به‌کار گرفته شده از رشد گیاهچه ممانعت کرده است. 

واژه­های کلیدی: تیوره، جوانه­زنی، خواب بذر، سرمادهی، کرفس کوهی و نیترات پتاسیم

* نویسنده مسئول، تلفن: 09133029290 ، پست‌الکترونیکی: rayhanehamooaghaie@yahoo.com

مقدمه

 

رشد سریع جمعیت جهان همواره جامعه بشری را به تأمین منابع غذایی جدید ترغیب می‌کند. در کشور ما تعداد قابل­توجهی گونه‌های گیاهی مرتعی بومی و با ارزش وجود دارد که قابلیت­های گوناگونی برای استفاده‌های خوراکی، دارویی، صنعتی و علوفه‌ای دارند. منطقه زاگرس نیز ازجمله نواحی کشور است که بدلیل شرایط محیطی متنوع دارای تنوع زیستی بسیار غنی، و محل رویش گونه­های گیاهی زیادی است که بخش قابل­ توجهی از گونه­های گیاهی بومی ایران را دربر می­گیرد (1). یکی از گونه­های گیاهی مورد توجه در این منطقه کرفس کوهی است. کرفس کوهی با نام علمی Kelussia odoratissima Mozaff. و نام محلی "کلوس" یکی از گیاهان مرتعی و بومی ایران می­باشد که از ارزش­های ویژه­ای برخوردار است. نام علمی این گیاه از نام روستایی به نام "کلوسه" واقع در منطقه پشتکوه شهرستان فریدونشهر در استان اصفهان گرفته شده است. لازم بذکر است که این گیاه در گذشته در سطح وسیعی از مراتع اطراف این روستا رویش طبیعی داشته و از تراکم قابل توجهی نیز برخوردار بوده است. قبل از اینکه نام علمی جدید گیاه کرفس کوهی مشخص شود، در کتاب­ها و گزارش­های مختلف، این گونه با نام­های علمیAmirkabiria odoratissima ،
Apium graveolens وOpopanax sp. معرفی شده است (7). 

این گونه نزد جوامع و مردم محلی منطقه زاگرس از ارزش ویژه­ای برخوردار است و بدلیل بهره­برداری­های بیش از حد در طول دهه­های اخیر در معرض خطر انقراض قرار گرفته است (1). برای جلوگیری از انقراض این گیاه ارزشمند لازم است ضمن حفاظت منابع طبیعی آن، تلاش­هایی برای بازسازی عرصه­های مخروبه صورت گیرد. این امر مستلزم مطالعه فیزیولوژی جوانه­زنی شکست خواب بذر این گیاه است. بذرهای گیاه کرفس کوهی دارای خواب می­باشند که این خواب موجب کاهش قوه نامیه آنها می­شود.

طبق تعریف مفید از نظر تجربی و پیشرفته (از نظر تکنیکی) برای خواب که اخیرا" بوسیله Baskin و Baskin (2004) پیشنهاد شده است، یک بذر خفته نمی‌تواند در یک دوره زمانی مشخص و تحت مجموعه‌ای از فاکتورهای محیطی، فیزیکی و طبیعی که برای جوانه‌زنی بذر مطلوب هستند، استعداد جوانه‌زنی داشته باشد (13). بررسی منابع نیز نشان می­دهد که انواعی از بذرهای تیره چتریان ازجمله گونه­های زیره Bunium (2)، اسموریزا Osmorhiza (28)، جعفری وحشی جنگلی Anthriscus sylvestris (12)، کرفس زراعی Apium graveolens (26) و کما Ferula ovina (3) درجات مختلفی از الگوی خواب فیزیولوژیکی را از خود نشان می­دهند که سرمادهی تا حد زیادی می­تواند به رفع این نوع خفتگی کمک نماید. گونه‌های بسیاری برای شکست خواب به دوره‌های متغیر خشکی و سرمای مرطوب (استراتیفیه سرد) نیاز دارند (16). مطالعات نشان داده است که سرمادهی حساسیت بذر به فاکتورهای محیطی نظیر نور، نیترات و استعمال خارجی جیبرلین­ها را افزایش می‌دهد (17).

 مطالعات اخیر دیدگاه جدید روی نقش نیترات در شکست خواب و جوانه‌زنی بذر داشته‌اند. عقیده بر آن است که این مواد، به احتمال زیاد، با اسیدی کردن دیواره‌های سلولی و یا بوسیله فعال کردن مسیر پنتوز فسفات فرایند جوانه‌زنی را تحریک می‌کنند (16). ترکیبات حاوی نیتروژن بسیاری ازجمله گاز NO، NO2 و یون­هایNO2- وNO3-، آمونیم، آزید و سیانید شکست خواب و جوانه­زنی بذر را در گونه­های بیشماری تحریک می­کنند (14). در بین ترکیبات شیمیایی نیترات پتاسیم و تیوره به طور گسترده­ای برای شکست خواب بذر استفاده شده­اند. برای سال­های متمادی، نیترات پتاسیم به‌عنوان یک تیمار در آزمایشهای مربوط به بذر استفاده شده است، بدون اینکه توضیح خوبی برای مکانیسم عملکرد آن وجود داشته باشد. ترکیبات حاوی نیتروژن جوانه­زنی بذر را از طریق تأثیر روی متابولیسم، حالت اکسیداسیون یا پیام­رسانی تحریک می­کنند. نیترات با بیان بعضی از ژن­های کدکننده مسیر پنتوزفسفات، افزایش اکسیداسیون NADPH به NADP+ و فراهم کردن مواد غذایی ضروری برای جوانه­زنی به شکست خواب بذر کمک می­کند. همچنین گزارش شده که ترکیبات ازته در گیاه تبدیل به NO می­شود و مسیر سیگنالی ویژه­ای را در بذر راه می­اندازد که در طی آنNO  از فعالیت آنزیم کاتالاز ممانعت می­کند و این امر منجر به افزایش تجمعH2O2  حاصل از بتا اکسیداسیون اسیدهای چرب ذخیره شده در بذر می­شود. تجمع این ترکیب باعث راه­اندازی یک مسیر سیگنالینگ ویژه می­شود که در طی آن بسیاری از ژن­ها و آنزیم­های لازم برای جوانه­زنی فعال و یا ساخته می­شوند. از سوی دیگر افزایش این ماده به‌عنوان یک سوبسترا برای آنزیم­های پراکسیدازی به افزایش اکسیداسیونNADPH  به +NADP و کاتابولیسمABA  منجر شده و جوانه­زنی بذر را تحریک می­کند. از طرفی نیترات می­تواند سطوح هورمونی را بوسیله القای بیان آنزیم­هایی که کاتابولیسم ABA و بیوسنتزGA را کاتالیز می­کنند، تغییر دهد. در آرابیدوپسیس NO جوانه‌زنی بذر را از طریق واکوئلیزه کردن دیواره سلولی و تضعیف لایه آلرون تحریک می­کند (14). حتی نیترات تولید شده در طول نمو بذر از طریق گیاه مادری منجر به ایجاد سطوح پایین­تر خواب در بذر می­شود (9). نیترات پتاسیم می­تواند برای فعالیت مجدد فرایندهای متابولیکی در بذر مفید باشد. این ترکیب می­تواند بیوسنتز اکسین را که بی‌نهایت در رشد رویان بذر مؤثر است، تحریک کند (20).

 به‌هرحال بذرهای گیاه کرفس کوهی دارای خواب بوده و دانش کنونی ما درباره شکست خواب بذر این گیاه برای بازسازی عرصه­های طبیعی آن بسیار ناچیز می­باشد. پژوهش‌های قبلی ما نشان داده است که شکست خواب بذر کرفس کوهی نیازمند دوره سرمادهی طولانی است و جیبرلین اثری بر آن ندارد (11). بنابراین در این تحقیق بر اساس نظرات انجمن بین‌المللی آزمون بذر ISTA (18) و اکولوژی منطقه رویش گیاه، اثر تیمارهای مدت زمان سرمادهی، غلظت ترکیبات نیتروژنه و نوع تیماردهی بر جوانه­زنی و رشد دانه­رست بذر کرفس کوهی بررسی گردیده است تا احتمال کاهش دوره سرمادهی با ترکیبات ازته مورد ارزیابی قرار گیرد.

مواد و روشها

بذرهای گیاه کرفس کوهی (Kelussia odoratassima Mozaff.) متعلق به جمعیت شیخ علیخان از اداره منابع طبیعی استان چهارمحال و بختیاری تهیه گردید. منطقه شیخ علیخان در ارتفاعات فوقانی دامنه‌های رو به جنوب‌غربی کوهرنگ واقع شده و 2280 متر از سطح دریا فاصله دارد.

در کلیه آزمایش­ها ابتدا تمام ظروف پتری، پنس، پیپت و کاغذ صافی‌ها در دمای 180 درجه ‌سانتی‌گراد به مدت 2 ساعت در اتوکلاو استریل شده‌اند. همچنین در کلیه آزمایش‌ها ابتدا بذرهای کرفس کوهی با محلول ویتاواکس 2/0 درصد به مدت 5 دقیقه ضدعفونی شده و بعد برای از بین بردن اثرات سمی ‌ماده ضدعفونی‌کننده چندین مرتبه با آب مقطر شستشو داده شده‌اند. برای جوانه‌زنی بذرهای پتری‌های به قطر 9 سانتی‌متر از بستر کاغذ‌ صافی واتمن شماره 1 استفاده شده است.

اثر سرمادهی و ترکیبات ازته بر شاخص­های جوانه­زنی بذرهای کرفس کوهی: در این پژوهش 2 آزمایش فاکتوریل با طرح کاملا تصادفی با 3 تکرار برای ارزیابی اثر تیمار مدت زمان سرمادهی نوع، غلظت و زمان کاربرد مواد ازته بر درصد و سرعت جوانه­زنی بذر انجام شد. در هر دو آزمایش مدت زمان سرمادهی شامل 7 سطح (0، 2، 4، 6، 8، 10 و 12 هفته) و زمان کاربرد مواد ازته در 2 سطح (قبل و بعد سرمادهی) بود. اما نوع و غلظت مواد ازته در دو آزمایش متفاوت بود. در آزمایش اول نیترات پتاسیم با غلظت­های 0، 2/0 و 6/0 درصد و در آزمایش دوم تیوره با غلظت­های0، 5/0 و 5 درصد بکار برده شد. در غلظت صفر تیمارها از آب مقطر برای تیمار بذرها استفاده شد.

در این آزمایش بذر‌ها به مدت 24 ساعت خیسانده شد و پس از ضدعفونی سطحی به دو گروه تقسیم گردید. یک گروه از بذر‌ها برای تیمار پیش از سرمادهی به مدت 48 ساعت در محلول‌های مواد ازته مورد نظر برای آزمایش قرار داده شد و بعد به یخچال منتقل گردید.

گروه دوم بذر‌ها به یخچال با دمای C5 منتقل و پس از گذشت 4 هفته سرمادهی مرطوب، 48 ساعت در محلول‌های مواد ازته قرار داده شدند. در ادامه بذر‌های هر دو گروه ابتدا به یخچال و پس از اتمام هر دوره سرمادهی به دستگاه ژرمیناتور با تناوب نوری 8/16 (16 ساعت روشنایی و 8 ساعت تاریکی) و حرارتی 20/15 (8 ساعت تاریکی در دمای 20 درجه و 16 ساعت روشنایی در دمای 15 درجه سانتی‌گراد) و رطوبت بین 70 تا 75 درصد و شدت نور 6000 لوکس منتقل گردید. درصد جوانه‌زنی بذرها پس از ثابت شدن جوانه­زنی بذر از رابطه PG=100(n/N) محاسبه شده است. در این رابطه n تعداد بذر‌های جوانه‌زده و N تعداد کل بذر‌های کشت شده می‌باشد.

سرعت جوانه‌زنی از رابطه X= å (n/t) محاسبه گردید که در این رابطه n تعداد بذرهای جوانه زده تا زمان t و t تعداد روز تا شمارش مورد نظر می‌باشد.

اثر تیمار غلظت، نوع و زمان تیماردهی مواد ازته بر شاخص­های رشد دانه­رست کرفس کوهی: در این آزمایش اثر تیمار مواد ازته در 5 سطح (تیمارهای نیترات پتاسیم با غلظت­های 2/0 و 6/0 درصد و در آزمایش دوم تیوره با غلظت­های 5/0 و 5 درصد و یک تیمار شاهد آب مقطر) و فاکتور زمان کاربرد مواد ازته در 2 سطح (قبل و بعد از سرمادهی) روی طول، وزن تر و وزن خشک ساقه­چه و ریشه­چه دانه­رست کرفس کوهی حاصل از بذرهای 10 هفته سرمادهی شده در یک آزمون فاکتوریل با 3 تکرار بررسی شد.

همه شرایط مشابه آزمایش جوانه­زنی بود، با این تفاوت که زمان سرمادهی ثابت و در همه موارد 10 هفته بوده است. برای این منظور بذرهای جوانه‌زده پس از 10 هفته سرمادهی مرطوب به دستگاه ژرمیناتور با تناوب نوری 8/16 (16 ساعت روشنایی و 8 ساعت تاریکی) و حرارتی 20/15 (8 ساعت تاریکی در دمای 20 درجه و 16 ساعت روشنایی در دمای 15 درجه سانتی‌گراد) و رطوبت بین 70 تا 75 درصد و شدت نور 6000 لوکس منتقل گردیده‌اند. پس از طی 2 هفته طول ساقه‌چه و ریشه­چه گیاهچه‌های حاصل با استفاده از کاغذ میلی­متری و وزن تر و خشک با استفاده از ترازو ‌اندازه‌گیری و میانگین حاصل از اعداد بدست آمده در هر تکرار در آزمون فاکتوریل مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین برای اندازه­گیری وزن خشک، ساقه‌چه و ریشه‌چه گیاهچه، نمونه­ها به مدت 48 ساعت (تا زمان ثابت شدن وزن خشک نمونه‌ها) در آون با دمای 70 درجه سانتی‌گراد قرار گرفتند و بعد توزین شدند.

نتایج

در این آزمایش اثر فاکتورهای مدت زمان سرمادهی، غلظت، نوع و زمان تیماردهی مواد ازته روی شاخص­های  جوانه­زنی و رشد دانه­رست­های کرفس کوهی بررسی گردید.

اثر سرمادهی و ترکیبات ازته بر شاخص­های جوانه­زنی بذرهای کرفس کوهی: نتایج آنالیز واریانس حاصل از دو آزمایش جداگانه با نیترات پتاسیم و تیوره همراه با سرمادهی در جدول 1 ارائه شده است.

 

جدول1- مقادیر Fحاصل از آنالیز واریانس تأثیر مدت زمان سرمادهی، غلظت، نوع و زمان تیماردهی مواد ازته بر درصد جوانه­زنی بذرهای کرفس کوهی

منبع تغییرات

درجه آزادی

آزمایش اول با

نیترات پتاسیم

آزمایش دوم با

تیوره

مدت زمان سرمادهی (A)

غلظت ماده ازته (B)

زمان تیماردهی (c)

A*B

A*C

B*C

A*B*C

خطا

6

2

1

12

6

2

12

60

433/586**

007/14**

474/28**

378/2*

381/4*

785/11**

526/2*

012/273**

457/467**

439/23**

334/58**

610/1ns

ns994/0

642/1ns

**                در سطح 01/0 درصد معنی‌دار،* در سطح 05/0 درصد معنی‌دار و ns معنی‌دار نیست.

 

شکل 1- تأثیر مدت زمان سرمادهی بر درصد جوانه‌زنی بذرهای کرفس کوهی

 مقادیر، میانگین 3 تکرار ± انحراف معیار است. حروف یکسان بیانگر عدم اختلاف معنی‌دار با استفاده از آزمون دانکن است.

 

 

شکل 2- درصد و سرعت جوانه­زنی بذرهای کرفس کوهی

در غلظت­های مختلف نیترات پتاسیم (2/0 و 6/0 درصد) و تیوره (5/0 و 5 درصد)

 مقادیر، میانگین 3 تکرار ± انحراف معیار است. حروف یکسان بیانگر عدم اختلاف معنی‌دار با استفاده از آزمون دانکن است.

 

بررسی نتایج آنالیز واریانس و همچنین نتایج حاصل از مقایسه میانگین جوانه­زنی بذرهای کرفس کوهی نشان می‌دهد که 10 هفته سرمادهی اثر بسیار مطلوب و معنی داری بر شکست خواب و جوانه­زنی بذر کرفس کوهی داشته است. بدون توجه به کاربرد مواد ازته، افزایش مدت زمان سرمادهی، میزان جوانه­زنی بذر را از صفر در شاهد به 4/8 درصد در هفته ششم و به 3/63 درصد در هفته دوازدهم افزایش داده و بر معنی‌دار بودن اثر مدت زمان سرمادهی بر درصد جوانه‌زنی بذر تأکید می‌کند. پیش‌تیمار سرمادهی مرطوب، به طور قابل­ توجهی در افزایش سرعت جوانه­زنی بذر نیز مؤثر بوده است (شکل 1).

آنالیز واریانس و نتایج حاصل از مقایسه میانگین اثرات مواد ازته نشان می­دهد که هر دو ترکیب اثر معنی­داری بر جوانه­زنی بذر کرفس کوهی داشته­اند. همچنان­که شکل 2 نشان می­دهد غلظت­های کم مواد ازته (2/0 درصد نیترات یا 5/0 درصد تیوره) اثر مثبت، اما غلظت­های زیاد آنها (6/0 درصد نیترات یا 5 درصد تیوره) اثر منفی بر جوانه­زنی بذر کرفس کوهی داشته­اند. غلظت­های کم مواد ازته در مقایسه با شاهد اثری بر سرعت جوانه­زنی بذرها نداشتند اما غلظت‌های زیاد نیترات یا تیوره اثر منفی معنی‌داری بر سرعت جوانه­زنی بذرها داشتند (شکل 2).

 

 

شکل 3- تأثیر متقابل تیمارهای مواد ازته (نیترات پتاسیم و تیوره) و مدت زمان سرمادهی بر درصد جوانه­زنی بذرهای کرفس کوهی

 

جدول 2- آنالیز واریانس(میانگین مربعات) تأثیر نوع، غلظت و زمان تیماردهی مواد ازته در مرحله جوانه­زنی

بر شاخص­های رشد دانه­رست کرفس کوهی حاصل از بذرهای ده هفته سرمادهی شده

وزن خشک ریشه­چه

وزن خشک ساقه­چه

وزن تر

 ریشه­چه

وزن تر

 ساقه­چه

طول

 ریشهچه

طول

ساقه­چه

درجه آزادی

منبع تغییرات

7-10*3ns

5-10*147**

8-10*7ns

7-10*43

6-10*62**

4-10*201**

6-10*23**

8-10*7

4-10*27**

3-10*214**

5-10*607*

5-10*14

4-10*542ns

2-10*297**

4-10*467ns

4-10*467

20/5*

625/137**

122/1ns

700/0

840/4*

425/117**

418/1ns

511/0

1

1

4

20

زمان تیماردهی (A)

مواد ازته (B)

A*B

خطا

** در سطح 01/0 درصد معنی‌دار،* در سطح 05/0 درصد معنی‌دار و ns معنی‌دار نیست.

 

بررسی اثر متقابل غلظت ترکیباته ازته و مدت زمان سرمادهی بر درصد جوانه­زنی بذر نشان می­دهد که کاربرد نیترات پتاسیم و تیوره قبل از سرمادهی اثر معنی­داری نداشته ولی پس از سرمادهی معنی­دار بوده است. در غلظت­هایی که اثر ترکیب ازته معنی­دار بوده (2/0 درصد نیترات یا 5/0 درصد تیوره) هر چه مدت زمان سرمادهی کمتر بوده اثر ماده ازته بیشتر بوده است. مثلاً تیمار تیوره 5/0 درصد پس از 4 هفته سرمادهی درصد جوانه­زنی را از 10 درصد در نمونه شاهد سرمادیده اما بدون تیوره به 20 درصد رسانده، یعنی تقریبا دو برابر کرده است. در حالی­که در بذرهای 10 یا 12 هفته سرمادیده کاربرد تیوره 5/0 درصد تنها 5 درصد جوانه­زنی را نسبت به شاهد افزایش داده که از نظر آماری معنی­دار نمی­باشد. به عبارت دیگر، با افزایش مدت زمان سرمادهی اثرات سودمند تیوره و نیترات پتاسیم کمتر شده است. کاربرد غلظت­های بالای هر دو ترکیب در تمامی سطوح سرمادهی اثر منفی داشته و حتی تا حدودی اثرات مثبت سرمادهی را نیز کاهش داده است، به‌طوری­که در بذرهای 12 هفته سرمادیده کاربرد بعدی نیترات پتاسیم 6/0 درصد نه تنها اثر مثبتی نداشته بلکه باعث شده است تا این نمونه­ها نسبت به بذرهای شاهد 12 هفته سرمادیده حدود 20 درصد جوانه­زنی کمتری داشته باشد و این اختلاف از نظر آماری در سطح 1 درصد معنی­دار است (شکل 3).

 

 

 

شکل 4- تأثیر غلظت نیترات پتاسیم بر طول، وزن تر و خشک ساقه­چه و ریشه­چه

گیاهچه کرفس کوهی حاصل از بذرهای ده هفته سرمادهی شده

مقادیر، میانگین 3 تکرار ± انحراف معیار است. حروف یکسان بیانگر عدم اختلاف معنی­دار با استفاده از آزمون دانکن است.


اثر سرمادهی و ترکیبات ازته بر شاخص­های رشدی دانه‌رست بذرهای کرفس کوهی: در این آزمایش اثر فاکتورهای غلظت، نوع و زمان تیماردهی مواد ازته بر روی رشد گیاهچه­های حاصل از بذرهای ده هفته سرمادهی شده پس از 2 هفته انتقال به اتاقک رشد بررسی شده است.

نتایج بدست آمده در جدول 2 آنالیز واریانس اثر فاکتورهای ذکر شده را بر شاخص­های رشد فیزیولوژیک دانه‌رست­های کرفس کوهی یعنی طول، وزن خشک و وزن تر ساقه­چه و ریشه­چه نشان می‌دهد. نتایج بدست آمده نشان می­دهد که اثر هر دو عامل مدت زمان سرمادهی و غلظت ترکیبات ازته بر روی کلیه شاخص­های مربوطه در سطح 1 یا 5 درصد معنی‌دار بوده اما اثر متقابل این دو عامل بر بیشتر شاخص­های مورد بررسی معنی­دار نبوده است.

بررسی اثر زمان تیماردهی ترکیبات ازته بر رشد دانه­رست کرفس کوهی نشان می­دهد که کاربرد ترکیبات ازته پس از دوره سرمادهی نسبت به استفاده از آنها قبل از سرمادهی اثر بیشتری بر بیشتر صفات مورد بررسی داشته است. بررسی اثر غلظت ترکیبات ازته بر روی رشد دانه­رست­های حاصل از بذرهای 10 هفته سرمادیده نیز نشان داد که اثر غلظت­های کم نیترات پتاسیم (2/0 درصد) بر روی طول و وزن خشک ریشه­چه در مقایسه با شاهد اثر معنی­داری نداشته، در حالی­که طول، وزن تر و خشک ساقه­چه و وزن تر ریشه­چه را در سطح 5 درصد نسبت به شاهد افزایش داده است. البته غلظت 6/0 درصد نیترات پتاسیم تمامی این صفات را در حد معنی­داری نسبت به شاهد کاهش داد (شکل 4) 

بررسی اثر غلظت ترکیب تیوره بر روی رشد دانه­رست­های حاصل از بذرهای 10 هفته سرمادیده نیز نشان داد که اثر هر دو غلظت این ماده کاملا منفی بوده و هیچ‌گونه رشد گیاهچه­ای در اثر بکارگیری این ماده مشاهده نشده است و ریشه­چه بذرهای جوانه­زده بطور غیر نرمال رشد کرده و پس از مدتی از بین رفتند و هیچ دانه­رست سالمی بدست نیامد.

بحث

نتایج این پژوهش نشان داد که سرمادهی اثر بسیار معنی داری بر جوانه­زنی بذرهای کرفس کوهی دارد. چون در بیشتر موارد بذرهایی که خواب درونی نوع فیزیولوژیک دارند، برای شکست خواب احتیاج به سرمادهی دارند (2، 4، 10، 12، 28 و 29)، پس می­توان نتیجه­گیری کرد که خواب بذرهای کرفس کوهی از نوع فیزیولوژیک است. با توجه به اینکه بذرهای کرفس کوهی ازجمله بذرهای اقلیم سردسیر است و زمستان­های سردی را در استان چهار محال و بختیاری سپری می­کند، خواب فیزیولوژیک بذرهای آن با سرمادهی شکسته می­شود و به‌عنوان یک سازگاری اکولوژیک در بذرهای این گیاه شکل گرفته است. بذر بسیاری از گونه­های گیاهی که در اقلیم­های معتدل و سردتر می­رویند، برای برطرف شدن خواب به یک دوره سرما نیاز دارند. اعمال پیش­سرمای مرطوب می‌تواند یک راه میان­بر برای رفع این نیاز باشد. تأثیر این تیمار با توجه به گونه­های گیاهی می­تواند متغیر باشد (27). مکانیسم واقعی رفع خفتگی بر اثر سرما هنوز شناخته شده نیست. بعضی از دانشمندان تغییر شکل­هایی را که در تجهیزات آنزیمی، یا در متابولیسم اسیدهای نوکلئیک و یا در ساختار کلوئیدی با افزایش آبدوستی و غیره روی می­دهند را عامل این امر دانسته­اند (8). شواهد اخیر از آرابیدوپسیس پیشنهاد می‌کنند که تیمار‌هایی که باعث شکست خواب می‌شوند (نظیر سرمای مرطوب، با یا بدون نور) بیان ژن‌های بیوسنتزی GA و در نهایت تجمع جیبرلین­های فعال از نظر زیستی را تحریک می‌کند. قرارگیری بذر‌ها در معرض سرمای مرطوب به کاهش سطوح ABA در بذر منجر شده و در نتیجه جوانه‌زنی افزایش می‌یابد. به دنبال کاتابولیسم ABA و تضعیف پیام‌رسانی ABA وابسته به خواب، در طول سرمای مرطوب، سنتز جیبرلین تحریک می­شود (30).

اسلیتر و بریانت (1982) بیان کرده­اند که در بسیاری از بذرها که به طور گسترده­ای نیاز به سرما جهت برطرف شدن خواب دارند، مانند فندق وافرای برگ چناری، طی دوره سرمادهی مقدار زیادی RNA جمع می­شود. حال آن­که در بذرهای شاهد که در دمای بالاتر نگهداری می­شوند، تجمع RNA دیده نمی­شود (24). این رویداد اهمیت سرما در بازساخت مولکول­های بزرگ برای از سرگیری رشد و نمو بذر را مورد تأکید قرار می­دهد.

مدت زمان سرمادهی لازم برای افزایش قوه نامیه در بذرهای گیاهان مختلف بستگی به تأثیر ویژگی­های ژنتیکی بذر، شرایط محیطی و اقلیمی نمو بذر و نیز شرایط سرمادهی دارد (15). با توجه به اینکه بذر گیاه کرفس کوهی ازجمله بذرهای سردسیری بوده و نیاز به تجربه سرمای زمستان دارد، ازاین‌رو سرمادهی اثر بسیار مطلوبی در شکست خواب بذر کرفس کوهی داشته است.

با توجه به نتایج بدست آمده اثر مواد ازته بر شاخص­های جوانه­زنی بذرهای کرفس کوهی معنی­دار است. کاربرد تیوره نسبت به نیترات پتاسیم نتیجه بهتری داشته است. غلظت­های کم مواد ازته (2/0 درصد نیترات یا 5/0 درصد تیوره) اثر مثبت، اما غلظت­های زیاد آنها (6/0 درصد نیترات یا 5 درصد تیوره) در تمامی سطوح سرمادهی اثر منفی بر جوانه­زنی بذر کرفس کوهی داشته­ و حتی تا حدودی اثرات مثبت سرمادهی را نیز کاهش داده است.

ترکیبات نیتروژنه معمولا" به‌عنوان محرک­های جوانه­زنی شناخته می­شوند. در میان این مواد شیمیایی، نیترات پتاسیم (2/0 درصد) و تیوره (5/0 الی3 درصد) برای شکستن خواب در سطح وسیعی استفاده می­شود. نیترات پتاسیم خواب بذر نیازمند به نور را در تاریکی برطرف می­سازد. نیترات پتاسیم در شکسـتن خواب یـولاف، جو، گوجه‌فرنگی و غیره مؤثر شناخته شده است. تیوره نیز خواب بذرهای نیازمند به نور و سرما را برطرف می­کند. به‌عنوان مثال، تیوره تحریک‌کننده جوانه­زنی بذرهای کاسنی، زنبق و غیره نیز می‌باشد (8). تأثیر تیوره در شکست خواب بذر نخود معمولی (Cicer arietinum) نیز گزارش شده است (10). البته ترکیبات ازته در تحریک جوانه­زنی cocklebur (31) و صندل سفید
(Santalum album) (23) و قیچ (Zygophyllum) ( 6) نیز موثر بوده­اند. سرمادهی به همراه تیمار با KNO3 در تحریک جوانه­زنی بذر خاکشیر (Descurainia Sophia) مؤثر بوده است ولی اثری بر جوانه­زنی بذرهای اسفرزه (Plantago ovata) نداشته است. این درحالیست که بکارگیری تیمار تیوره در هر دو گونه کاهش جوانه­زنی بذر را موجب شده است (25).

اگرچه مکانیسم‌هایی که از طریق آنها نیترات جوانه‌زنی را تحریک می­کند به خوبی شناخته نشده است، اما اثر این یون بر روی ناقلین غشاهای سلولی یک فرض محتمل می‌باشد (19). البته عقیده بر آن است که این مواد احتمالا" با اسیدی کردن دیواره­های سلولی یا بوسیله فعال کردن مسیر پنتوز فسفات فرایند جوانه­زنی را تحریک می­کنند (17). مسیر پنتوز فسفات به‌عنوان یک فرایند نیازمند اکسیژن تلقی شده است که برای شکستن خواب ضرورت دارد. نیترات پتاسیم خواب بذرهای نیازمند به نور را در تاریکی برطرف می­سازد. تیوره نیز خواب بذرهای نیازمند به نور و سرما را برطرف می­کند. مشاهده شده است که ماده تیوره در حذف انواع خاصی از خواب از قبیل خواب عمیق جنین و خواب ناشی از درجه حرارت بالا در بذرهای کاهو مؤثر بوده، اما پیشنهاد شده است که این اثر به علت فعالیت سیتوکینین می­باشد (16).

این تحقیق نشان داد که غلظت­های کم مواد ازته در کنار سرمادهی به افزایش جوانه­زنی بذرها کمک می­کنند. شاید غلظت­های کم یک مسیر پیام­رسانی ویژه با دخالت NO و رادیکال­های آزاد اکسیژنی را راه­اندازی می­کند که منجر به تحریک جوانه­زنی می­شود. اما در غلظت­های زیاد تولید بیش از حد رادیکال­های آزاد اکسیژنی منجر به تخریب اکسیداتیو و ممانعت از جوانه­زنی می­شود. البته درستی این فرضیه باید در آینده بررسی شود. به‌هرحال این تحقیق نشان داد که غلظت­های بالای مواد ازته جوانه­زنی بذر را مهار می­کنند. ناسیمنتو (2003) نیز گزارش کرده که اعمال غلظت­های بالای ترکیبات ازته موجب مرگ سلول­ها و کاهش قوه نامیه بذر و جوانه­زنی بذر می­شود (22). غلظت مؤثر تیوره در شکست خواب در بذر کاهو M2-10 تا M 3-10 است (8). در یک توجیه ساده می­توان گفت شاید غلظت زیاد این ترکیبات در محیط مجاور دانه باعث منفی­تر شدن پتانسیل آب محیط نسبت به پتانسیل آب سلول شده و در نتیجه مانع جذب آب کافی که لازمه رشد سلولی رویان و هیدرولیز ذخایر دانه است، می­شود و در نتیجه جوانه­زنی کاهش می­یابد.

 باید توجه داشت که حتی در حضور ترکیبات ازته حداقل 4 تا 6 هفته سرمادهی برای شروع جوانه‌زنی در حد معنی‌دار ضروریست. بنابر‌این می­توان نتیجه گرفت که سرما نقش‌های خاصی را در تحریک جوانه­زنی ایفا می­کند که مواد ازته نمی­توانند آن را جایگزین کنند. کاربرد ترکیبات ازته نمی­تواند جایگزین کاملی برای پیش سرمای مرطوب باشد و با کاربرد فرایند سرمادهی طولانی‌مدت (10-12 هفته ) استفاده از مواد نیتروژنه ضرورتی ندارد. ویدر لکنر و کواچ نیز در سال 2000 گزارش کرده­اند که کاربرد نیترات پتاسیم بر جوانه­زنی دانه‌های سرمادیده گونه­های مختلف کوفیا (Cuphea) بی‌اثر بوده است (31). در تشابه با نتایج این تحقیق، عموآقایی (1385) گزارش کرده است که اگرچه اثر تیمارهای نیتروژنه بر جوانه­زنی بذر کما (تیره چتریان) معنی­دار است اما این تیمارها بطور متوسط فقط 7/10 درصد جوانه‌زنی بذره را در مقایسه با شاهد افزایش دادند و با افزایش مدت سرمادهی اثر آنها کمتر ­شد. در این تحقیق می‌توان فرض کرد که شاید سرما با تحریک رونویسی و یا با فعال سازی آنزیم­های مسیر پنتوز فسفات یا با تحریک مسیرهای سیگنالی یا هورمونی خاص، همان اثرات مواد نیتروژنه را القا می‌نماید که اثبات این فرضیه برای مطالعات بعدی پیشنهاد می­گردد. از سوی دیگر برخی منابع گزارش کرده­اند که نیترات پتاسیم و تیوره خواب بذرهای نیازمند به سرما را برطرف می‌کند. اما نتایج این تحقیق حکایت از آن دارد که کاربرد ترکیبات نیتروژنه نمی‌تواند جانشین فرایند سرمادهی شود.

از سوی دیگر باید توجه داشت که تیمار 12 هفته سرمادهی هم نتوانسته جوانه­زنی نهایی بذر را از 70 درصد بالاتر ببرد. این موضوع مبین آن است که احتمالا یا قوه نامیه بذرهای مورد آزمایش در همین حد بوده و یا این­که حداقل درصدی از خواب بذر کرفس کوهی به عواملی مربوط می­شود که عواملی غیر از سرمادهی و مواد ازته در حذف آنها نقش دارند که باید در آینده تحقیق شود.

طبق نتایج این پژوهش تیماردهی با ترکیب ازته نیترات پتاسیم به‌ویژه در غلظت پایین موجب بهبود شاخص­های رشد گیاهچه شده است. نیترات پتاسیم همانند کود ازته عمل کرده و بر پارامترهای رشد گیاهچه مؤثر بوده است. در مورد تأثیر منفی تیوره بر رشد گیاهچه حتی در غلظت کم بنظر می­رسد زمان تیماردهی بیش از اندازه بوده و موجب اثر منفی این ترکیب بر پارامترهای رشد گیاهچه گردیده است و یا گیاهچه این گیاه به این ماده حساسیت داشته است. شاید با تیماردهی کمتر از 48 ساعت بتوان اثر مثبت این ترکیب ازته را نیز بر شاخص­های رشد گیاهچه مشاهده کرد. همچنین عدم رشد گیاهچه بعد از تیمار تیوره در غلظت بالا شاید بدلیل اثر منفی پتانسیل اسمزی این ترکیب در  محیط کشت بوده­است. این مطابق است با تحقیقات انجام شده توسط قاسمی پیر بلوطی و همکاران (1386) که نشان دادند آبیاری بذرهای بومادران با آب مقطر دارای بیشترین و تیمار تیوره دارای کمترین تعداد گیاهچه طبیعی جوانه­زده بوده است (6). این نتیجه توسط میرزایی و همکاران (2009) در ارتباط با گیاه وشا (ammoniacum Dorema) از خانواده چتریان نیز گزارش شده است (21).

با اینکه کاربرد مواد نیتروژنه در غلظت­های پایین در تحریک جوانه­زنی بذر کرفس کوهی مؤثر است، ولی در کل اثر ترکیبات ازته بر شاخص­های جوانه­زنی ضعیف بوده و نمی­تواند جایگزین کاملی برای پیش سرمای مرطوب باشد و با کاربرد فرایند سرمادهی استفاده از مواد نیتروژنه ضرورتی ندارد. 

1-   بصیری، م.1363. گذری اجمالی بر مسائل مرتع و مرتع­داری در ایران. انتشارات دانشگاه صنعتی اصفهان.

2- پوراسماعیلی، م. و م.  شریفی. 1382. بررسی اثر تیمار سرما و برخی سیتوکینین‌ها در رفع خواب بذرهای زیره سیاه. فصلنامه پژوهشی تحقیقات گیاهان داروئی و معطر ایران. 19(2): 193 - 183

3- عموآقایی، ر. 1384. تأثیر خیساندن بذور، مدت زمان و دمای پیش سرمای مرطوب بر شکست خواب بذر کما. مجله زیست شناسی ایران. 18(4):350-358

4- عموآقایی، ر. 1385. تأثیر سرما، تناوب­های دمایی و مواد نیتروژنه بر جوانه­زنی بذر کما. مجله دانش کشاورزی تبریز. 16 (2): 159-169

5- عموآقایی ، ر. 1392. تأثیر برخی هورمون ها و ترکیبات ازته روی ظرفیت، سرعت و هماهنگی جوانه‌زنی بذر‌های قیچ تحت تنش شوری. مجله زیست شناسی ایران. جلد 26، شماره 4 صفحات 465-475 .

6- قاسمی پیر بلوطی، ع.، ا.گل پرور.، م.ریاحی دهکردی و ع. نوید. 1386. بررسی اثر تیمارهای مختلف در شکستن خواب و تحریک جوانه­زنی پنج گونه گیاه دارویی منطقه چهار محال و بختیاری. مجله پژوهش و سازندگی. 20: 192- 185

7- مظفریان، و.1361. کلید شناسایی و پراکنش چتریان ایران. انتشارات موسسه تحقیقات جنگل­ها و مراتع کشورتهران.

8- هلر، ر.1370. فیزیولوژی گیاهی .جلد2، رشد و نمو گیاهی .ترجمه مه لقا قربانلی. مرکز نشر دانشگاهی تهران. 267 صفحه.

 

9- Alboresi, A., C., Gestin M.T., Leydecker M., Bedu C., Meyer and H.N. Truong. 2005. Nitrate, a signal relieving seed dormancy in Arabidopsis. Plant Cell Environment. 28: 500–12

10- Aldosaro,H., A. Mantilla. and G. Nichaolas. 1981. Effect of ABA, fusicoccin and thiourea on germination and k+ and glucose uptake of chikpea seeds in different temperatures. Physiologia Plantarum. 52:353-362 

11- Amooaghaie, R. and M. Valivand. 2011. The combined effect of gibberellic acid and long time osmopriming on seed germination and subsequent seedling growth of Klussia odoratissima Mozaff. African Journal of Biotechnology. 10: 14873–14880

12- Baskin, C.C., P., Milberg L., Andersson and J.M. Baskin. 2000. Deep complex morphophysiological dormancy in seeds of Anthriscus sylvestris (Apiaceae). Flora. 195: 245–251

13- Baskin, J.M. and C.C. Baskin. 2004. A classification system for seed dormancy. Seed Science Research. 14: 1-16

14- Bethke, P.C., I.G., Libourel and R.L. Jones. 2007. Nitric oxide in seed dormancy and germination. PP: 153-175. In: Bradford KJ, Nonogaki H. (eds). Seed Development, Dormancy and germination. Oxford, Blackwell.

15- Benech-Arnold, R.L., R.A., Sanchez F., Forcella B.C., Kruk and C.M. Ghersa. 2000. Environmental control of dormancy in weed seed banks in soil. Field Crops Research. 67: 105-122

16- Bewley, J.D. and M. Black 1994. Seeds: Physiology of Development and Germination. 2nd ed. New York, Plenum Press. 445p

17- Egely, G.H. 1995. Seed germination in soil: dormancy cycles. In: Seed development and germination. Eds: J.Kigel and G. Galili. Marcel dekker Inc, New York. P: 834

18- International Seed Testing Association (ISTA). 1985. International rules for seed testing. Seed Science and Technology. 13: 300–520

19- Karssen, C.M. and H.W.M. Hillhourst. 1992. Chemical environment of seed germination. In: M. Fenner (ed). Seeds: The ecology of regeneration in plant communities. Wallingford: CAB International. 327-348

20- Khan, A.A. 1992. Preplant physiological seed conditioning. Horticultural Reviews. 13:131-181

21- Mirzaei, A.H., G.H., Zainali A., Fathi and Z.R. Bordbar. 2009. Investigation of Influence Nitrate and Stratification treatments on Dorema ammoniacum (Apiaceae) in conditions of Isfahan. Abstract book of the first National Conference of Science and Technology Iran Seed, University of Gorgan. p. 279.

22- Nascimento, W.M. 2003. Muskmelon seed germination and seedling development in response to seed priming Scient Agricola. 60: 71-75

23- Nagaveni, H.C. and R.A. Srimathi. 1980. Studies on germination of the sandal seeds (Santalum album). II: Chemical stimulant for germination. The Indian Forester. 106: 792-799.

24- Slater, R.J., and J.A. Bryant. 1982. RNA Metabolism during breakage of seed dormancy by low temperature treatment of fruits of Acer platanoides .Annals of Botany. 50:141-149

25- Tavili, A., H., Pouzesh A., Farajolahi, S., Zare and M. Zare Chahooki 2010. The effect of different treatments on improving seed germination characteristics in medicinal species of Descurainia sophia and Plantago ovata. African Journal of Biotechnology. 9:6588-6593

26- Thomas, T.H. and R.Y. Sambrooks. 1985. Possible control of gibberellin -induced release of temperature-dependent primary dormancy in seeds of celery (Apium graveolens) by transmembrane ion fluxes. Plant Growth Regulation. 3: 191–199.

27- Uzun, F. and I. Aydin. 2004. Improving germination rate of Medicago and Trifolium species. Asian Journal Plant Science. 3: 714-717

28- Walck, J.L. and S.N. Hidayati. 2004. Germination ecophysiology of the western North American species Osmorhiza depauperata (Apiaceae): Implications of pre-adaptation and phylogenetic niche conservatism in seed dormancy evolution. Seed Science Research. 14: 387–394

29- Widrelechner, M.p. and D.A. Kovach. 2000. Dormancy- breaking protocols for Cuphea seed. Seed Science and Technology. 28:11-27

30- Yamauchi, Y., M., Ogawa A., Kuwahara A., Hanada Y., Kamiya and S. Yamaguchi. 2004. Activation of gibberellin biosynthesis and response pathways by low temperature during imbibition of Arabidopsis thaliana seeds. Plant Cell. 16:367-378

31-Yoshiyama, M., A. Mareyama., T. Atsumi. and Y. Esashi. 1996. Mechanism of action of C2H2 promoting the germination of cocklebur seeds. III: A farther enhancement of priming effect with nitrogenous compounds and C2H2 responsiveness of seeds. Australian Journal Plant Physiology. 23:519-525.