نوع مقاله: مقاله پژوهشی

چکیده

زیر حوزه فرهاد آباد با مساحت 3312 هکتار، در محدوده 46 درجه و 44 دقیقه تا 46 درجه و 47 دقیقه شمالی و 35 درجه و 31 دقیقه تا 35 درجه و 37 دقیقه شرقی بخشی از منطقه سارال در استان کردستان می­باشد. بررسی به عمل آمده از فلور منطقه نشان داد تعداد 275 گونه از 39 تیره و 172 جنس در این منطقه وجود دارد. خانواده های Asteraceae ، Papilionaceae ، Apiaceae  بزرگترین خانواده­ها و جنس های Astragalus ، Centaurea و Salvia بزرگترین جنس­های منطقه هستند. طبقه بندی تیپ­های زیستی گیاهان به روش رانکایر نشان داد گیاهان همی کریپتوفیت 09/57 %، گیاهان تروفیت 20% و گیاهان ژئوفیت پیازدار 18/10%  فراوان ترین اشکال زیستی منطقه هستند. پراکنش جغرافیایی گیاهان منطقه نشان دهنده این است که ناحیه ایران - تورانی  بیشترین فراوانی (72%) را به خود اختصاص داده است. 81/17%  گونه­ها انحصاری ایران بوده و 34 گونه کمیاب و در معرض خطر (برای ایران) در منطقه وجود دارد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Introduction to the flora, life forms and chorology of Saral of Kurdistan (Case study sub catchment Farhadabad)

چکیده [English]

The Saral region is located in Kurdistan province in Iran. Farhadabad sub catchment is a part of Saral rangelands with 3312 hectares area. Its geographical position is 46º 44´ N to 46º 47´and 35º 31´ E to 35º 37´. Flora of these rangelands includes 275 plant species which belong to 39 families and 172 genera. The largest families are Asteraceae (33 species), Papilionaceae (30 species), Apiaceae (28 species). The most important genera are Astragalus (14 species), Centaurea (9 species) and Salvia (6 species) respectively. The main life form of plant species includes hemichryptophytes 57.09%, Therophytes 20% and Bulbygeophytes 10.18%. Investigation on chorology of plant species showed that 72 persent of species belong to Irano_Touranian region and other species can be found in other regions too. The number of endemic plants of Iran are 49 species (17.81%), and the number of endangered species are 34 in Saral region.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Flora
  • Life forms
  • chorology
  • Endemic species
  • Saral
  • Kurdistan
  • Iran

معرفی فلور، شکل زیستی و کورولوژی گیاهان منطقه سارال کردستان (زیر حوزه فرهادآباد)

مهتاب گرگین کرجی1،*، پرویز کرمی2 و حسین معروفی3

1  سنندج، شرکت مهندسین مشاور آمایش سرزمین وطن (آسو)

2 سنندج، دانشگاه کردستان، دانشکده منابع طبیعی، گروه مرتع و آبخیزداری

3 سنندج، مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان کردستان

تاریخ دریافت: 11/9/88               تاریخ پذیرش: 12/5/90 

چکیده

زیر حوزه فرهاد آباد با مساحت 3312 هکتار، در محدوده 46 درجه و 44 دقیقه تا 46 درجه و 47 دقیقه شمالی و 35 درجه و 31 دقیقه تا 35 درجه و 37 دقیقه شرقی بخشی از منطقه سارال در استان کردستان می­باشد. بررسی به عمل آمده از فلور منطقه نشان داد تعداد 275 گونه از 39 تیره و 172 جنس در این منطقه وجود دارد. خانواده های Asteraceae ، Papilionaceae ، Apiaceae  بزرگترین خانواده­ها و جنس های Astragalus ، Centaurea و Salvia بزرگترین جنس­های منطقه هستند. طبقه بندی تیپ­های زیستی گیاهان به روش رانکایر نشان داد گیاهان همی کریپتوفیت 09/57 %، گیاهان تروفیت 20% و گیاهان ژئوفیت پیازدار 18/10%  فراوان ترین اشکال زیستی منطقه هستند. پراکنش جغرافیایی گیاهان منطقه نشان دهنده این است که ناحیه ایران - تورانی  بیشترین فراوانی (72%) را به خود اختصاص داده است. 81/17%  گونه­ها انحصاری ایران بوده و 34 گونه کمیاب و در معرض خطر (برای ایران) در منطقه وجود دارد.

واژه های کلیدی: فلور، شکل زیستی، کورولوژی، گونه­های اندمیک، سارال، کردستان، ایران.

* نویسنده مسئول، تلفن: 09188785057، پست الکترونیکی: m.gurgin@gmail.com

مقدمه

 

پوشش گیاهی در مطالعات آکادمیک به صورت علمی پایه تشریح و مورد بررسی قرار می­گیرد. در مطالعات کاربردی، پوشش گیاهی به منظور نیل به اطلاعاتی برای حل مسائل اکولوژیکی در ارتباط با مدیریت منابع طبیعی و حفاظت از اکوسیستم های طبیعی مورد بررسی و مطالعه قرار می­گیرد (15). به طور کلی شناسایی و معرفی رستنیهای یک منطقه برای دسترسی آسان و سریع به گونه گیاهی خاص در محل و زمان معین، تعیین پتانسیل و قابلیت های رویشی منطقه، شناسایی گونه های مقاوم و گونه های در حال انقراض و کمک به حفظ آنها و کمک به تعیین پوشش گیاهی منطقه اهمیت ویژه ای دارد. (12).

فلور غنی و متنوع ایران از دیر باز توسط محققان خارجی و در سالهای اخیر توسط گیاه شناسان علاقمند داخلی مورد مطالعه قرار گرفته است. موسوی(1383) در بررسی فلور حوزه آبخیز خانچای طارم زنجان به این نتیجه رسید که 71% گیاهان مشاهده شده متعلق به ناحیه ایران - تورانی است. در بین اشکال زیستی نیز به ترتیب همی­کریپتوفیت ها و تروفیت ها بیشترین درصد را به خود اختصاص داده اند (18). اشرفی و همکاران (1383) در بررسی فلور منطقه ورامین 202 گونه گیاهی را مورد شناسایی قرار دادند که گیاهان منطقه ایران_ تورانی بیشترین پراکنش را نشان دادند (3). امیر حسین کاشی پزها و همکاران (1383) با مطالعه فلور منطقه باغ شاد دریافتند 29/85 درصد گونه­ها متعلق به منطقه ایران - تورانی است و در بررسی اشکال زیستی مشخص نمودند که همی کریپتوفیت ها و تروفیت ها فراوان ترین اشکال زیستی منطقه را تشکل می دهند (11). کاظمیان و همکاران (1383) در مطالعه فلورستیک بند گلستان به این نتیجه رسیدند که بیش از نیمی از گونه ها به منطقه ایران_ تورانی تعلق دارد و فراوانی همی کریپتوفیت ها موید شرایط آب و هوایی آن است در حالیکه فراوانی تروفیت ها به علت تخریب های موجود در منطقه، خشکسالی و کوتاه بودن فصل رویشی است (12). اکبری نیا و همکاران (1383) با مطالعه فلور اجتماعات توس سنگده ساری به این نتیجه رسیدند که 43% گیاهان از عناصر رویشی ناحیه خزری هستند که با توجه به قرار گرفتن منطقه مورد مطالعه در ناحیه روشی خزری منطقی به نظر می رسد. در بررسی اشکال زیستی مشخص گردید  بیشترین درصد به ترتیب متعلق به همی کریپتوفیت ها و فانرو فیت ها است که معرف وجود اقلیم معتدله می­باشد (4). کریمیان (1384) گیاهان منطقه حفاظت شده کالمند بهادران و کوه بافق استان یزد را مورد مطالعه قرار داد و 41 گونه گیاهی در معرض خطر را در این منطقه معرفی کرد (13). بتولی (1384) با مطالعه عناصر گیاهی ذخیره­گاه قزاآن کاشان دریافت که گیاهان متعلق به ناحیه ایران_ تورانی بیشترین تعداد عناصر گیاهی منطقه را در بر می­گیرد؛ همچنین همی کریپتوفیت ها و تروفیت ها بیشترین سهم را به خود اختصاص داده­اند (6). صفی خانی و همکاران (1385) در بررسی فلورستیک منطقه خان­گرمز دریافتند اشکال زیستی همی­کریپتوفیت و تروفیت بیشترین درصد را به خود اختصاص داده­اند (8). ایرانبخش و همکاران (1387) با  بررسی فلور، شکل­های زیستی و کوروتیپ­های گیاهان منطقه گرمسار در استان سمنان به این نتیجه رسیدند 9/55 درصد گونه­ها متعلق به منطقه ایران تورانی هستند و تروفیت ها عمده­ترین شکل زیستی منطقه گرمسار می­باشند (5). آتشگاهی و همکاران (1388) با مطالعه فلور جنگلهای شرق دوانگه ساری 237 گونه را شناسایی نموده که 46% آن را همی کریپتوفیت تشکیل داده­ است(1). دولتخواهی و همکاران (1389) در بررسی فلوریستیک تالاب پریشان  و اطراف آن 269 گونه گیاهی را شناسایی نموده که در بین خانواده های گیاهی Asteraceae بزرگترین تیره و تروفیت ها در بین شکل های زیستی بیشترین درصد فراوانی را به خود اختصاص داده بودند (7).

هدف از این تحقیق، بررسی فلور مراتع سارال کردستان و تحلیل آن از لحاظ شکل زیستی، کورولوژی، گونه­های اندمیک و گونه­های در معرض خطر می باشد.

مواد و روشها

منطقه مورد مطالعه:  منطقه مورد مطالعه ( زیر حوزه فرهاد آباد ) با مساحتی معادل 3312 هکتار، در محدوده 46 درجه و 44 دقیقه تا 46 درجه و 47 دقیقه شمالی و 35 درجه و 31 دقیقه تا 35 درجه و 37 دقیقه شرقی قرار دارد (شکل 1). از لحاظ توپوگرافی منطقه کوهستانی است. بلندترین نقطه حوزه در شرق آن با ارتفاع 2500 متر و پست‌ترین نقطه 2000 متر می‌باشد. میانگین بارندگی منطقه 500 تا 550 میلی‌متر و میانگین دمای آن 10 درجه سانتی‌گراد است. اقلیم منطقه به روش دومارتن گسترش یافته نیمه مرطوب فراسرد است. 

جمع آوری و محل نگهداری نمونه ها: برای انجام این تحقیق، پس از بازدیدهای مکرر صحرایی در مراحل مختلف فنولوژی گیاهان، اقدام به  جمع‌آوری نمونه‌های گیاهی شده به طوری که نمونه ها سالم (بدون آفت) و کامل باشند. پس از جمع آوری نمونه‌ها، ضمن یادداشت کردن تاریخ، محل، ارتفاع محل جمع آوری و ویژگی های گیاه، نمونه ها پرس و خشک شدند که این نمونه های خشک شده در هرباریوم مرکز تحقیقات منابع طبیعی و امور دام استان کردستان نگهداری می شوند.

 

 

شکل 1- موقعیت جغرافیایی منطقه مورد مطالعه

 


شناسایی نمونه های گیاهی: نمونه ها در آزمایشگاه دانشکده منابع طبیعی دانشگاه کردستان و هرباریوم مرکز تحقیقات منابع طبیعی و امور دام استان کردستان به کمک ابزار و روش­های معمول شناسایی گیاهان  و منابع موجود نظیر فلورا ایرانیکا (23)، فلور رنگی ایران (10)، فلور ایران (2)، فلور ترکیه (20)، فلور عراق (24)، رستنی‌های ایران (14)، کروموفیت‌های ایران (9)، فرهنگ  نام‌های گیاهان ایران (16) و گون­های ایران (17) شناسایی و نامگذاری شدند.

تعیین شکل زیستی، پراکنش جغرافیایی و گونه های در معرض خطر: برای تعیین شکل زیستی منطقه از رده بندی Runkiaer (1934) (22) استفاده شد . مناطق انتشار گونه ها با استفاده از فلور ایرانیکا، فلور ایران، فلور ترکیه تعیین شد. گونه های در معرض خطر بر اساس معیارهای سازمان IUCN (International Union for Conservation of Nature and Natural Resources) و استفاده از کتاب  Red data book of Iran (21) مشخص گردید.

 

 

 

شکل2- نمودار فراوانی گونه­های گیاهی متعلق به هر خانواده در منطقه مورد مطالعه.


نتایج  

بر اساس نتایج حاصل شده تعداد 275 گونه از 39 تیره و 172 جنس در این منطقه مورد شناسایی قرار گرفتند. خانواده های Asteraceae (33 گونه)، Papilionaceae (30 گونه)، Apiaceae (28 گونه)، Poaceae(25 گونه) و Lamiaceae (24 گونه) به ترتیب با داشتن 12، 9/10، 18/10، 09/9 و 72/8 درصد از کل 275 گونه، بزرگترین تیره­های گیاهی منطقه هستند (شکل2).

جنس های Astragalus (14 گونه)، Centaurea (9 گونه) و Salvia (6 گونه) از بزرگترین جنس های منطقه هستند.

25 گونه کمیاب و در معرض خطر در منطقه مورد شناسایی قرار گرفت که در جدول 1 با علامت  *مشخص شده­اند.

 

جدول 1- فهرست اسامی علمی گونه­ها، شکل­های زیستی و پراکنش جغرافیایی گیاهان منطقه مورد مطالعه.

Ch= کامفیت،Ph = فانروفیت، He = همی کریپتوفیت، Th= تروفیت، G.b = ژئوفیت پیازدار، G.t= ژئوفیت تکمه­ای ، G.p = ژئوفیت انگل، G.r = ژئوفیت ساقه زیر زمینی،IT = ایران و تورانی، M = مدیترانه­ای، ES = اروپا- سیبری، IT = ایران و تورانی، End = اندمیک ایران ، COSm = جهان­وطنی، * = کمیاب و در معرض خطر.

ردیف

نام گونه

شماره هرباریومی

شکل زیستی

پراکنش جغرافیایی

نام فارسی

Alliaceae 

 

 

 

 

1

Allium jesdianum Boiss. & Buhse

81

G.b

IT (End)

پیاز یزدی

2

Allium noeaum Reut.ex Regel

751

G.b

IT

والک سوری

3

Allium saralicum R. M. Fritch*

920

G.b

IT

پیاز زاگرسی

4

Allium stipitatum Regel

461

G.b

IT

پیاز موسیر

Apiaceae 

 

 

 

 

5

Bunium cylindricum (Boiss. & Hohen.) Drude

2242

G.t

IT

روغنک، زیره استوانه‌ای

6

Bunium elegans (Fenzl) Freyn

1026

He

IT

زیره زیبا

7

Bupleurum kurdicum Boiss. 

3213

He

IT

چتر گندمی کردستانی

8

Chaerophyllum macropodun Boiss. 

114

He

IT

جعفری فرنگی کوهستانی

9

Chaerophyllum macrospermum (Sperng) Fisch. & C.A.Mey.

492

He

IT

جعفری فرنگی  معطر

10

Eryngium billardieri F. Delarache. 

1366

He

IT

نوعی زول

11

Eryngium noeanum Boiss.

1758

He

IT, M, ES

بوقناق

12

Eryngium thyrsoideum Boiss.

1574

He

IT

زول گرزنی

13

Falcaria vulgaris Bernh. 

326

Th

IT, M, ES

غازیاغی

14

Ferula haussknechtii Wolff ex Rech. f.

1206

He

IT

کمای سازوی

15

Ferulago bernardii Tomek.&  M.Pimen. 

674

He

IT

چویل آذربایجانی

16

Grammosciadium platycarpum Boiss.& Hausskn. 

948

He

IT

شوید کوهی

17

Heptaptera anatolica (Boiss.) Tutin

2717

He

IT

 

18

Heracleum lasiopetalum Boiss. 

3357

He

IT , ES

گلپر کوهستانی

19

Leutea kurdistanica Mozaff. 

2829

He

IT (End)

 

20

Opsicarpium insignis Mozaff.

1853

He

IT (End)

 

21

Peucedanum chenur Mozaff.

2951

He

IT (End)

 

22

Pimpinella aurea DC.

1156

He

IT

جعفری کوهی زرد  

23

Pimpinella tragium Vill.

1260

He

IT

جعفری کوهی پا کوتاه

24

Prangos ferulacea (L.) Lindl.

5

He

IT , ES

جاشیر

25

Prangos uloptera DC.

136

He

IT (End)

خرکول

26

Rhabdosciadium aucheri Boiss. *

1370

He

IT (End)

شلیل

27

Scandix pecten-veneris L.

1997

Th

IT

شانه ونوس

28

Scandix stellata Banks &Soland.

1176

Th

IT

شانه ونوس ستاره ای

29

Smyrniopsis aucheri Boiss.

9

He

IT

پیکل

30

Smyrnium cordifolium Boiss.

345

He

IT

آوندول

31

Trigonosciadium brachytaenium (Boiss.) Alava *

457

He

IT (End)

گلپرک

32

Turgenia latifolia (L.) Hoffm.

947

Th

IT

خار خروسک

Araceae

 

 

 

 

33

Arum conophaloides Ky. ex Schott.

5095

He

IT

شیپوری چمچه بنفش

34

Arum virescens Stapf.

3126

He

IT

شیپوری چمچه سبز

Asteraceae

 

 

 

 

35

Achillea millefolium L. ssp millefolium

1098

He

IT

بومادران هزار برگ

36

Achillea vermicularis Thin.

1359

He

IT

بومادران کوهستانی

37

Anthemis haussknechtii Boiss. & Reut.

94

Th

IT

بابونه زاگرسی

38

Anthemis hyaline DC.

745

Th

IT

بابونه شفاف

39

Carduus arabicus Jacx. ex Murray.

155

Th

ES , M

تاتاری عربی

40

Centaurea aggregata Fisch. & C.A.Mey. ex DC.

55

He

IT

گل گندم انبوه

41

Centaurea aucheri DC. Wagentz ssp indistineta . Wagentz. *

122

He

IT (End)

گل گندم زاگرسی

42

Centaurea behen L.

836

He

IT

گل گندم طلایی

43

Centaurea iberica Thev. ex Spreng.

371

He

ES , M

گل گندم چمنزار

44

Centaurea leuzeoide (Jaub. & Spach) Walp.

1290

He

IT

گل گندم ارغوانی

45

Centaurea nemecii Nab.

498

He

IT

گل گندم سنبله ای

46

Centaurea pseudoscabiosa Boiss & Buhse. *

430

He

IT (End)

گل گندم طوسکی

47

Centaurea solstitialis L.

1785

Th

ES , M

گل گندم  زرد

48

Centaurea virgata  Lam.

195

He

IT

گل گندم بوته ای

49

Chardinia orientalis (L.) O. Kuntze

182

Th

IT

 

50

Cichorium intybus L.

1202

He

ES , M

کاسنی

51

Cirsium congestum Fisch. & C.A.Mey. ex DC.

1578

He

IT

کنگر انبوه

52

Cirsium haussknechtii Boiss.

1118

He

IT

 

53

Cousinia concinna Boiss & Haussk

1583

He

IT (End)

هزار خار با شکوه

54

Crupina crupinastrum (Moris) Walp.

176

Th

IT, M, ES

سیاه فندق

55

Echinops haussknechtii Boiss. *

1624

He

IT (End)

شکر تیغال کردستانی

56

Gundelia tournefortii L.

370

He

IT

کنگر خوراکی

57

Helichrysum oligocephalum DC. *

125

Ch

IT (End)

گل بی‌مرگ کم کپه

58

Onopordon acanthium L.

1196

He

IT

خار زن بابا

59

Picris strigosa M.B.

835

He

IT

تلخک کرک آلود

60

Scariola orientalis (Boiss) Stojak.

1375

He

IT

گاو چاق کن

61

Scorzonera calyculata Boiss.

1153

G.t

IT

شنگ اسبی پلوری

62

Scorzonera laciniata L.

1990

G.t

ES , M

شنگ اسبی پاره پاره

63

Scorzonera luristanica Rech.F.

92

G.t

IT (End)

شنگ اسبی لرستانی

64

Scorzonera ramossisima DC.

985

G.t

IT

شنگ اسبی پر شاخه

65

Tragopogon bornmuelleri Rech.f.

6671

He

IT (End)

شنگ عراقی

66

Tragopogon vaginatus M. Ownbey & Rech.f.

644

He

IT

شنگ غلافدار

67

Tripleurospermum disciforme (Fisch. & C.A.Mey.) Schultz Bip.

3109

He

IT

بابونه کاذب

Boraginaceae

 

 

 

 

68

Anchusa italica  Retz.

365

He

IT , ES

گاو زبان

69

Cerinthe minor L.

1047

He

ES

عسلی

70

Echium italicum L.

872

He

IT

گاو زبان ایتالیایی

71

Heterocaryum szovitsianum (Fisch. & C.A.Mey) A.DC.

7427

Th

IT

 

72

Lindelofia kandavanensis Lehm.

9403

He

ES

سگ زبانی

73

Myosotis lithospermifolia (Willd.) Hornem.

3987

He

ES

فراموشم مکن

74

Nonnea hypoleia Bornm.

5375

Th

IT

چشم گربه ای

75

Onosma microcarpum DC.

224

He

IT

زنگوله‌ای

76

Rindera lanata (Lam.) Bge.

74

He

IT

 

77

Rochelia disperma (L.F.) C.Koch.

4334

Th

IT

چنگکی دو دانه ای

78

Solenanthus circinnatus Ledeb.

1761

He

IT

گل عقربی

Brassicaceae

 

 

 

 

79

Alyssum linifolium Steph.ex Willd.

2715

Th

IT, M

قدومه برگ باریک

80

Brossardia papyracae Bioss. *

1824

He

IT

 

81

Capsella bursa-pastoris (L.) Medicus

5333

Th

IT , ES

کیسه کشیش

82

Cardaria draba (L.) Desv.

1187

He

COSm

ازمک

83

Clastopus vestitus Bge .ex Boiss.

409

He

IT (End)

 

84

Coluteocarpus vesicaria (L.) Holmboe

2615

He

IT

 دغدغکی

85

Descurainia Sophia (L.) Schur.

639

Th

IT, M, ES

خاکشیر ایرانی

86

Hesperis kurdica Dvorak et Hadac

735

He

IT

شب بوی ایرانی کردی

87

Isatis cappadocica Desv. subsp. cappadocica

464

He

IT

وسمه

88

Isatis kotschyana Boiss. & Hohen.

419

He

IT

وسمه دماوندی

89

Neslia apiculata Fisch. ex Mey.

552

Th

IT

آجیل مزرعه

90

Stroganowia persica Busch *

1310

He

IT (End)

ترتیزک کوهی

Campanulaceae

 

 

 

 

91

Asyneuma amplexicaule ssp aucheri (Willd.) Hand.

642

He

IT

گل چاک ساقه آغوش

92

Asyneuma cichoriiforme (Boiss.) Bornm.

899

He

M

گل چاک کاسنی شکل

93

Asyneuma persicum (DC)Bornm

729

He

IT

گل چاک

94

Campanula cecilii Rech.f. & Schiman-Czeika

536

Th

IT

گل استکانی بلوطستانی

95

Campanula involucrate Auch.ex DC.

885

He

IT

گل استکانی برگه دار

 

Caryophyllaceae

 

 

 

 

96

Acanthophyllum microcephalum Boiss.

191

Ch

IT

چوبک ایرانی

97

Cerastium dichotomum L.

139

Th

IT, M

دانه مرغ دو شانه ای

98

Cerastium inflatum Link ex Desf.

141

Th

IT, M, ES

دانه مرغ متورم

99

Dianthus orientalis Adams.

353

Ch

IT

میخک شرقی گل درشت

100

Gypsophila bicolor (Freyn& Sint.) Grossh.

1276

Th

IT

گچ دوست دورنگ

101

Gypsophila caricifolia Boiss. *

1282

Th

IT (End)

گچ دوست برگ جگنی

102

Silene ampullata Boiss.

15

He

IT

سیلن حبابی

103

Silene chlorifolia Sm.

436

He

IT

سیلن برگ سبز

104

Silene commelinifolia Boiss.

1243

He

IT

سیلن دربندی

105

Silene conoidea L.

538

Th

IT, M

سیلن

106

Stellaria media (L.) Cyr.

1246

Th

COSm

دانه قناری

107

Vaccaria pyramidata Medicus

512

Th

IT

جغجغک

Chenopodiaceae

 

 

 

 

108

Chenopodium album L.

1334

Th

IT , ES

سلمک

Cistaceae

 

 

 

 

109

Helianthemum ledifolium (L.) Miller

5583

Th

IT, M

گل آفتابی اروپایی

Crassulaceae

 

 

 

 

110

Rosularia sempervivum (M.B.) Berger

4523

He

IT

ناز طوقه ای دائمی

Cyperaceae

 

 

 

 

111

Carex stenophylla Wahlenb.

2731

He

COSm

جگن

Dipsacaceae

 

 

 

 

112

Cephalaria microcephala Boiss.

2695

He

IT

سردار سرکوچک

113

Cephalaria syriaca (L.) Roemer & Schultes

1197

Th

M

سردار سر شکافته

114

Pterocephalus canus Coult.ex DC.

435

He

IT, M

سربال

115

Scabiosa macrochaete Boiss.& Hausskn. *

240

Th

IT (End)

طوسک کردستانی

Euphorbiaceae

 

 

 

 

116

Euphorbia aleppica L.

4088

Th

IT, M

فرفیون سوری

117

Euphorbia denticulate Lam.

1006

He

IT

فرفیون دندانه دار

118

Euphorbia macroclada Boiss.

882

He

IT

فرفیون شاخه ضخیم

119

Euphorbia orientalis L.

9923

He

IT

فرفیون شرقی

Fumariaceae

 

 

 

 

120

Corydalis verticillaris DC. ssp verticillaris

441

G.b

IT (End)

بهارک فراهم گل درشت

121

Fumaria vailantii Ioisel.

1071

Th

IT (End)

شاه تره ایرانی

Geraniaceae

 

 

 

 

122

Biebersteinia multifida DC.

339

G.t

IT

آدمک

123

Geranium tuberosum L.

1038

G.t

IT

سوزن چوپان غده‌دار

Hypericaceae

 

 

 

 

124

Hypericum scabrum L.

50

He

IT

گل راعی دیهیمی

Iridaceae

 

 

 

 

125

Gladiolus italicus Miller

630

G.b

IT, M, ES

گلایول

126

Gladiolus kotschyanus Boiss.

2332

G.b

IT

گلایول

127

Iris aucheri (Baker) Sealy

3185

G.b

IT

زنبق

128

Iris hymenospatha ssp leptoneura Mathew & Wendelbo *

5845

G.b

IT (End)

زنبق

129

Iris iberica ssp lycotis (Woron.) Takht. *

1237

G.b

IT (End)

زنبق

130

Iris reticulata Bieb. *

2671

G.b

IT (End)

زنبق

Ixioliraceae

 

 

 

 

131

Ixiolirion tataricum (Pall.) Herb.

160

G.b

IT

خیارک

Juncaceae

 

 

 

 

132

Juncus articulatus L.

651

He

ES

سازو

133

Juncus inflexus L.

2711

He

IT , ES

سازوی شلاقی

Lamiaceae

 

 

 

 

134

Eremostachys laevigata Bunge

24

He

IT

سنبل بیابانی پاره برگ

135

Lagochilus aucheri Boiss. *

1230

Ch

IT (End)

لب خرگوشی

136

Lallemantia iberica (Stev.) Fisch. & C.A.Mey.

217

Th

IT

زرده چمن

137

Lamium amplexicaule L.

178

Th

ES

گزنه سای ساقه آغوش

138

Marrubium vulgare L.

422

He

IT , ES

فراسیون

139

Mentha longifolia (L.) Hudson

45

G.r

IT , ES

پونه

140

Nepeta heliotropifolia Lam.

1292

He

IT

پونه‌سای خوشرنگ

141

Phlomis caucasica Rech.f.

3269

He

IT

گوش بره

142

Phlomis lanceolata Boiss. & Hohen.

205

He

IT

گوش بره

143

Phlomis olivieri Benth.

120

He

IT

گوش بره

144

Salvia aristata Aucher ex Benth. *

72

He

IT (End)

مریم گلی

145

Salvia atorpatana Bunge

374

He

IT

مریم گلی

146

Salvia hydrangea DC. ex Benth.

183

He

IT

مریم گلی

147

Salvia multicaulis Vahl

58

He

IT

مریم گلی

148

Salvia poculata Nab.

3412

He

IT

مریم گلی

149

Salvia syriaca L.

241

He

IT

مریم گلی

150

Scutellaria pinnatifida A.Hamilt.

343

He

IT

بشقابی سنبله‌ای همدانی

151

Stachys inflata Benth.

208

He

IT

سنبله ای بادکنکی

152

Stachys lavandulifolia Vahl

291

He

IT

چای کوهی

153

Thymus fallax Fisch. & C.A. Mey.

2761

Ch

IT

آویشن آناتولی

154

Thymus kotschyanus Boiss. & Hohen.

29

He

IT (End)

آویشن

155

Ziziphora capitata L.

3251

Th

IT

کاکوتی سرسان

156

Ziziphora clinopodioides Lam. ssp Kurdica Rech. F.

397

He

IT (End)

کاکوتی کوهی

157

Ziziphora tenuior L.

4437

Th

IT

کاکوتی

Liliaceae

 

 

 

 

158

Bellevalia glauca (Lindl.) Kunth

263

G.b

IT

تمشکین برگ آبی

159

Bellevalia longipes Post.

336

G.b

IT

تمشکین پابلند

160

Colchicum szovitsii Fisch. & C.A.Mey.

307

G.b

IT

گل حسرت، سورنجان

161

Colchicum varians (Freyn & Bornm.) Czernjak.

1618

G.b

IT (End)

گل حسرت

162

Eremurus spectabilis M.B. ssp spectabilis

11

G.b

IT (End)

سریش تماشایی سفید

163

Fritillaria crassifolia Boiss. & Huet

1345

G.b

IT

لاله واژگون کردی

164

Fritillaria imperialis L.

913

G.b

IT

لاله واژگون ایرانی

165

Fritillaria persica L.

891

G.b

IT

لاله واژگون ایرانی

166

Muscari caucasicum (Griseb.) Baker.

591

G.b

IT

نوعی کلاغک

167

Muscari longipes Boiss.

5422

G.b

IT

نوعی کلاغک

168

Muscari tenuiflorum Tausch

2439

G.b

COSm

نوعی کلاغک

169

Ornithogalum persicum Hausskn.ex Bornm.

522

G.b

IT

شیر مرغ ایرانی

170

Scilla persica Hausskn.

986

G.b

IT

نجم آبی

Linaceae

 

 

 

 

171

Linum album Boiss.

1496

He

IT (End)

کتان سفید

Onagraceae

 

 

 

 

172

Epilobium hirsutum L.

2709

He

IT, M, ES

 

Orchidaceae

 

 

 

 

173

Dactylorhiza umbrosa (Kar. & Kir.) Nevski.

664

G.t

IT

غده انگشتی سایه پسند

174

Orchis palustris Jacq.

1404

G.t

IT , ES

ثعلب باتلاقی

Orobanchaceae

 

 

 

 

175

Anoplon coccinea (M.B) H.Riedl et Schiman-Czeika

1174

G.p

IT

خون سیاوش

Papaveraceae

 

 

 

 

176

Papaver bracteatum Lindl.

1926

He

IT

خشخاش کبیر

177

Papaver fugax Poir.

213

He

IT

خشخاش ریزان

Papilionaceae

 

 

 

 

178

Astragalus apricus Bunge

2632

He

IT (End)

نوعی گون

179

Astragalus  avicennicus Parsa

5764

He

IT (End)

نوعی گون

180

Astragalus carduchorum Boiss.

495

Ch

IT (End)

نوعی گون

181

Astragalus chrysostachys Boiss.

2486

Ch

IT

نوعی گون

182

Astragalus curvirostris Boiss.

165

Ch

IT (End)

نوعی گون

183

Astragalus echinops Boiss.

2430

He

IT

نوعی گون

184

Astragalus geminanus Boiss. & Hausskn.

3927

Ch

IT (End)

نوعی گون

185

Astragalus macrourus Fischer & C. A. Meyer

156

He

IT

نوعی گون

186

Astragalus michauxianus Boiss.

170

He

IT

نوعی گون

187

Astragalus nervestipulus Boiss.

109

Ch

IT

نوعی گون

188

Astragalus ovinus Boiss.

2206

He

IT (End)

نوعی گون

189

Astragalus pseudorobustus Podlech &Maassoumi

77

He

IT (End)

نوعی گون

190

Astragalus tortuosus DC.

1483

He

IT

نوعی گون

191

Astragalus verus Olivier-Voy.

56

Ch

IT (End)

نوعی گون

192

Cicer anatolicum Alef.

404

He

IT

نخود آناتولی

193

Coronilla varia L.

21

Ch

M

یونجه باغی

194

Lathyrus boissieri Sirj

112

He

IT

خلر زاگرسی

195

Lathyrus chloranthus Boiss. *

1691

He

IT

خلر برگ درشت

196

Lotus corniculatus L.

931

He

COSm

یونجه پاکلاغی

197

Lotus gebelia Vent.

53

He

IT

آهو ماش

198

Medicago radiate L.

386

Th

IT

یونجه هلالی

199

Medicago sativa L.

103

He

COSm

یونجه

200

Melilotus albus Desr.

3558

He

IT, M, ES

شاه افسر سفید

201

Onobrychis major (Boiss.) Hand-Mzt.

2498

He

IT

اسپرس

202

Ononis spinosa L.

1354

He

IT

خار خر

203

Oxytropis kotschyana Boiss. & Hohen. *

1560

He

IT (End)

گون آسای دماوندی

204

Trifolium angustifolium M.B.

1821

Th

M

شبدر برگ باریک

205

Trifolium campestre Schreb.

571

Th

M

شبدر زرد

206

Trifolium repens L.

5885

He

IT

شبدر سفید

207

Vicia variabilis Freyn & Sint.

196

Th

IT , ES

ماشک متنوع

Plantaginaceae

 

 

 

 

208

Plantago lanceolata L.

892

He

COSm

بارهنگ سرنیزه‌ای

Plumbaginaceae

 

 

 

 

209

Acantholimon bromifolium Boiss. ssp lolioides Rech. F. & Schiman- Czeika *

5392

Ch

IT (End)

کلاه میرحسن کرمانشاهی

210

Acantholimon latifolium Boiss.

1677

Ch

IT

کلاه میرحسن برگ پهن

211

Acantholimon olivieri (Jaub. & Spach) Boiss. *

124

Ch

IT (End)

کلاه میرحسن همدانی

Poaceae

 

 

 

 

212

Aegilops umbellulata Zhuk.

3700

Th

IT

گندم نیا

213

Agropyron elongatiforme  Drobov

1721

He

IT

چمن  گندمی بلند

214

Arrhenatherum elatius Beauv

6729

G.b

M

یولافک

215

Bromus danthoniae Thin.

515

Th

IT

جارو علفی هرز

216

Bromus sterilis L.

12

Th

IT, M

علف پشمکی عقیم

217

Bromus tectorum L.

41

Th

COSm

علف بام

218

Bromus tomentellus Boiss.

43

He

IT

جارو علفی

219

Cynodon dactylon (L.) Pers.

48

G.r

M

مرغ

220

Dactylis glomerata L.

30

He

IT, M, ES

علف باغ

221

Elymus hispidus (Opiz) Melderis

85

He

IT

چاودار وحشی

222

Eremopoa persica (Thin.) Roshev.

514

Th

IT

گندم پوچو

223

Festuca ovina L.

18

He

IT, M, ES

علف بره

224

Heteranthelium piliferum (Banks & Soland.) Hochst.

27

Th

IT

دگر گل گندمی

225

Hordeum bulbosum L.

471

G.b

IT, M

جوپیاز دار

226

Hordeum glaucum Steud.

961

Th

IT, M

جو هرز

227

Hordeum violaceum Bioss. & Huet.

2889

He

IT

جو بنفش

228

Melica persica Kuntn.

265

He

IT, M

ملیکا

229

Poa bulbosa L.

579

G.b

IT, M, ES

چمن پیازک‌دار

230

Poa pratensis L.

276

He

IT, M, ES

چمن مرتعی

231

Psathyrostachys fragilis (Boiss.) Nevski

953

He

IT

چمن جو

232

Secale montanum Guss.

9874

He

IT, M, ES

چاودار کوهی

233

Stipa parviflora Desf.

2727

He

IT, M

استپی کم گل

234

Taeniatherum crinitum (Schreb.) Nevski

35

Th

IT

گیسو چمن

235

Trisetum flavescens (L.) P.Beauv

247

He

IT , ES

شبه یولاف طلایی

236

Zingeria trichopoda (Boiss.) P. Smirn.

420

Th

IT

موئین چمن

Polygonaceae

 

 

 

 

237

Polygonum alpestre C.A.Mey.

228

He

IT

هفت بند کوهستانی

238

Rheum ribes L.

459

G.r

IT

ریواس

239

Rumex acetosa L.

1419

He

ES

ترشک باغی

240

Rumex conglomeratus Murr.

869

He

IT, M, ES

ترشک خوشه ای

241

Rumex scutatus L.

3194

He

IT , ES

ترشک واریزه‌ای

242

Rumex tuberosus L.

675

G.t

IT, M

ترشک غده دار

Ranunculaceae

 

 

 

 

243

Ceratocephalus falcatus (L.) Pers.

9393

Th

IT, M

گل آفتاب رو

244

Delphinium lanigerum Boiss &Hohen. *

3298

He

IT (End)

زبان در قفای پشمالو

245

Ficaria kochii Ledeb.

1082

G.t

IT

فیکاریا

246

Ranunculus arvensis L.

638

Th

IT, M, ES

آلاله صحرایی

247

Ranunculus aucheri Boiss.

7673

G.t

IT

آلاله

248

Ranunculus grandiflorus L.

3097

G.t

ES

آلاله

249

Ranunculus repens L.

167

G.t

IT, M, ES

آلاله

250

Ranunculus sericeus Banks &Soland.

1415

Th

IT

آلاله کندوانی

251

Thalictrum minus L.

3562

He

IT , ES

برگ سدابی

Rosaceae

 

 

 

 

252

Amygdalus haussknechtii (C.K. Schneider)

327

Ph

IT (End)

 بادام زاگرسی

253

Cerasus microcarpa (C.A.Mey.) Boiss.

198

Ch

IT

آلبالوی دانه ریز

254

Sanguisorba minor Scop.

37

He

IT, M, ES

توت روباهی

Rubiaceae

 

 

 

 

255

Asperula arvensis L.

942

Th

IT, M

زبرینه رایج

256

Callipeltis cucullaria (L.) Stev.

3453

He

IT

زیبا سپر

257

Cruciata taurica (Pallas ex Willd.) Ehrend.

719

He

IT

صلیبی کوهستانی

258

Galium verum L.

47

Th

ES

شیر پنیر

Scrophulariaceae

 

 

 

 

259

Bungea Thifida C.A.Mey.

76

He

IT

 

260

Pedicularis sibthorpii Boiss.

2491

He

IT

سنبل باتلاقی تیز دندان

261

Rhynchocorys elephas ssp carduchorum (L.) Griseb

1659

He

IT

سر فیلی

262

Rhynchocorys kurdica Nab.

1212

He

IT

سر فیلی کردی

263

Scrophularia nervosa Benth.

1277

He

IT (End)

گل میمونی رگه دار شیرازی

264

Scrophularia striata Boiss.

900

He

IT

گل میمونی شیار دار

265

Scrophularia variegata ssp variegate M.B.

7730

He

IT

گل میمونی رنگارنگ صخره رو

266

Verbascum agrimoniifolium (C.Koch) Hub.-Mor

1378

He

IT

گل ماهور غافثی

267

Verbascum phoenicum L.

2314

He

ES

گل ماهور ارغوانی

268

Verbascum pseudo-digitalis Nab.

631

He

IT (End)

گل ماهور گل انگشتانه ای

269

Veronica anagalis- aquatica L.

28

Th

ES

سیزاب

270

Veronica kurdica Benth.

1321

He

IT

سیزاب کردی

Solanaceae

 

 

 

 

271

Hyoscyamus kurdicus Bornm.

258

He

IT , ES

بذرالبنج

Urticaceae

 

 

 

 

272

Urtica dioica L.

83

He

IT, M

گزنه دو پایه

Valerianaceae

 

 

 

 

273

Valeriana alliariifolia Adams

384

He

IT (End)

والرین علف سیری

274

Valeriana sisymbriifolia Vahl

731

He

IT

والرین کوهستانی

275

Valerianella vesicaria (L.) Moench

510

Th

IT , ES

سمنه

 

 

 

شکل 3 - نمودار فراوانی اشکال زیستی مشاهده شده در منطقه

طبقه بندی گیاهان در شکل های زیستی مختلف به روش رانکایر نشان می دهد گیاهان همی کریپتوفیت (He) با 09/57 درصد (157 گونه)، گیاهان تروفیت (Th) با 20 درصد (55 گونه) و گیاهان ژئوفیت پیازدار (G.b) با 18/10 درصد (28 گونه) فراوان ترین اشکال زیستی منطقه را تشکیل می­دهند (شکل 3).

 

 

 

شکل 4- نمودار فراوانی پراکنش جغرافیایی گیاهان شناسایی شده در منطقه مورد مطالعه.

 

پراکنش جغرافیایی گیاهان منطقه نشان دهنده این است که عناصر متعلق به ناحیه ایران - تورانی(IT) با اختصاص 72 درصد (198 گونه) بیشترین فراوانی را به خود اختصاص داده است در حالیکه گونه هایی که متعلق به سه ناحیه ایران - تورانی، مدیترانه­ای و اروپا- سیبری( ES، M و IT ) هستند،  18/6 درصد، گیاهان متعلق به دو منطقه ایران و تورانی و اروپا- سیبری  IT) و  (ES  45/5 درصد، گیاهان متعلق به دو ناحیه ایران – تورانی و  مدیترانه­ای  IT) و(M  45/5 درصد، گیاهان متعلق به منطقه اروپا- سیبری (ES) 63/3 درصد، گیاهان جهان وطن (COSm) 9/2 درصد و گیاهان متعلق به دو منطقه مدیترانه­ای و اروپا- سیبری ES) و (M81/1 درصد  را  به خود اختصاص داده اند (شکل 4). از گونه های دیده شده در منطقه، 45/17 درصد (48 گونه) انحصاری ایران هستند.

بحث و نتیجه­گیری

منطقه مورد مطالعه جزء ناحیه رویشی ایران - تورانی بوده که 72%  گونه های شناسایی شده در این تحقیق به ناحیه ایران وتورانی تعلق دارد. وجود تعداد 275 گونه گیاهی نشانی از غنای گونه­ای بالا در منطقه می­باشد. زهری (1974) مناطق مهم ایران از لحاظ غنای فلورستیک و درصد گونه­های انحصاری و نادر را رشته کوه­های البرز و زاگرس و برخی کوه­های دیگر می­داند (25). منطقه مورد مطالعه که بخشی از رشته­ کوه­های زاگرس است را  می­توان جزء مناطق با اهمیت دانست، زیرا در برگیرنده درصد بالایی از گونه­های انحصاری و کمیاب بوده به طوری که 45/17 درصد (48 گونه) از مجموع 275 گونه شناسایی شده جزء گونه­های انحصاری و 09/9 درصد (25 گونه)  جزء گونه­های کمیاب می­باشند.

طبق  نظر  Archibold (1955)  فراوانی گیاهان همی­کریپتوفیت در یک ناحیه نشان دهنده اقلیم کوهستانی سرد است (19). بنابراین می­توان فراوانی گیاهان همی­کریپتوفیت در منطقه مورد مطالعه را تحت تأثیر این اقلیم دانست. این نتایج با نتایج آتشگاهی و همکاران (1388) مطابقت دارد.  با این وجود در منطقه مورد مطالعه تروفیت­ها از لحاظ فراوانی در رتبه دوم قرار گرفته­اند؛ حضور فراوان تروفیت­ها را می­توان  به تخریب­های صورت گرفته در منطقه نسبت داد چرا که حضور زیاد دام (چرای مفرط) و رعایت نکردن فصل چرا باعث تخریب و تغییر ترکیب گونه­های گیاهی شده است. خشکسالی­های چند سال اخیر مزید بر علت است. کاظمیان و همکاران (1383) نیز در مطالعه خود، حضور تروفیت­ها را  نتیجه تخریب­های صورت گرفته و خشکسالی دانسته است. همچنین حضور زیاد خانواده Asteraceae منعکس کننده وجود تخریب و فشار بر اکوسیستم است که با نتایج دولتخواهی و همکاران (1389) مطابقت دارد.

از بین جنس­های شناسایی شده در منطقه، جنس Astragalus  با 14 گونه دارای بیشترین درصد حضور است. حضور جنس Astragalus  با اشکال زیستی کاموفیت و همی­کریپتوفیت نشان دهنده شرایط مرتفع سرد و نیمه خشک در منطقه است. صفی­خانی (1385) نیز در مطالعه خود به چنین نتیجه­ای رسیده است. همچنین می­توان علت حضور زیاد جنس Astragalus  را سازش آن با مناطق کوهستانی دانست (12).

1- آتشگاهی، ز.، اجتهادی، ح. و زارع، ح.، 1388. معرفی فلور، شکل زیستی و پراکنش جغرافیایی گیاهان در جنگلهای شرق دودانگه ساری، استان مازندران. مجله زیست شناسی ایران. جلد 22 شماره 2 ص 203-193.

2- اسدی، م. (سر ویراستار). 1390-1367. فلور ایران شماره 71-1. مؤسسه تحقیقات جنگل­ها و مراتع کشور، تهران.

3- اشرفی،ک.، اسدی، م. و نجاحی، ر.، 1383. معرفی فلور، شکل زیستی و پراکنش جغرافیایی منطقه ورامین. پژوهش و سازندگی شماره 62. ص51-63.

4- اکبری نیا، م.، زارع، ح.، حسینی، م. و اجتهادی، ح.، 1383. بررسی فلور، ساختار رویشی و کورولوژی عناصر گیاهی اجتماعات توس در سنگده ساری. پژوهش و سازندگی شماره64. ص96-84.

5- ایرانبخش، ع.، حمدی، م.م. و اسدی، م.، 1387.معرفی فلور، شکل­های زیستی و کوروتیپ­های گیاهان منطقه گرمسار در استان سمنان. پژوهش و سازندگی شماره 79. ص 199-179.

6- بتولی، ح.1384.، تنوع زیستی و غنای گونه ای عناصر گیاهی ذخیره­گاه قزا آن کاشان. پژوهش و سازندگی شماره 68  (2).ص 101-85.

7- دولتخواهی، م.، یوسفی، م. و عصری، ی.، 1389. بررسی فلوریستیک تالاب پریشان و اطراف آن در استان فارس. مجله زیست شناسی ایران. جلد 23 شماره 1 ص 46-35.

8- صفی خانی، ک.، رحیمی نژاد، م. و کلوندی، ر.، 1385. بررسی فلورستیک و تعیین اشکال های زیستی گیاهان منطقه حفاظت شده خان گرمز در استان همدان. پژوهش و سازندگی شماره 70. ص 78-70.

9- قهرمان، ا.، 1373-1372. کورموفیتهای ایران، ج 4-1. مرکز نشر دانشگاهی.

10- قهرمان، ا.، 1386-1379. فلور رنگی ایران ج 26-1. مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع.

11- کاشی پزها، ا.ح.، عصری، ی. و مرادی ح. ر.، 1383. معرفی فلور، شکل زیستی و پراکنش جغرافیایی گیاهان منطقه باغ شاد. پژوهش و سازندگی شماره63. ص 103-95.

12- کاظمیان، آ.، ثقفی خادم، ف.، اسدی، م. و قربانی، م.، 1383. مطالعه فلورستیک بند گلستان و تعیین شکل های زیستی و پراکنش جغرافیایی گیاهان منطقه. پژوهش و سازندگی شماره 64. ص 61-48.

13- کریمیان، ع. ا.، 1384. گیاهان دارویی، معطر، مرتعی و نادر مناطق حفاظت شده کالمند بهادران و کوه بافق استان یزد. محیط شناسی.شماره 37. ص 88-77.

14- مبین، ص. 1375. رستنیهای ایران. ج 4-1. دانشگاه تهران.  

15- مصداقی، م.، 1380. توصیف و تحلیل پوشش گیاهی. جهاد دانشگاهی مشهد. 287 صفحه.

16- مظفریان، و. ا.، 1377. فرهنگ نامهای ایران.انتشارات فرهنگ معاصر. 594 صفحه.

17- معصومی، ع. ا.، 1374-1365. گون­های ایران جلد 4-1. مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع.

18- موسوی، ا.، 1383.معرفی فلور و عناصر رویشی حوزه آبخیز خانچای در طارم علیای زنجان. منابع طبیعی ایران شماره 57 (3). ص 563-551.

 

19- Archibold, O. W. 1995.Ecology of word vegetation.Chapman and Hall INC., London. pp 509

20- Davis, P.H.1965-1988.  Flora of Turkey vols 1-10 .Edinburgh university Press England. 

21- Jalili,A&Jamzad,Z.1999.Red data book of Iran. Research institute of forests and rangelands

22- Runkiaer, C. 1934. The life forms of plant and statistical plant geography. Clarendon Press. Oxford. pp328.

23- Rechinger, K.H.1963-1986. Flora Iranica vols 1-171. Akademische Druck. u. Verlagsanstalt, Graz-Austria.

24- Townsend,C.C & Guest, E. 1960-1985. Flora of Iraq vols 1-9. Minstry of Agriculture and agriarian reform. Baghdad.

25- Zohary, M. 1974. Geobotanical foundation of the middle east. 2 vol. Gustav Fisher verlg. Stuttgart.