نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان

2 دانشگاه تهران

چکیده

به‌طور‌کلی 184 گونه گیاهی در منطقه شناسایی که به 37 تیره و 106 جنس گیاهی تعلق دارند. بزرگ‌ترین تیره‌های گیاهی منطقه از لحاظ تعداد گونه عبارتنداز: Poaceae با 33 گونه گیاهی (93/17 درصد)، Asteraceae با 31 گونه گیاهی (84/16 درصد)، Lamiaceae با 22 گونه گیاهی (95/11 درصد) و تیره Fabaceae با 19 گونه گیاهی (32/10 درصد). همچنین نتایج نشان داد از نظر شکل‌زیستی، همی‌کریپتوفیت‌ها با 82 گونه (5/ 44 درصد) مهم‌ترین شکل‌زیستی منطقه و پس از آن
تروفیت‌ها با 48 گونه (27 درصد)، کامفیت‌ها با 28 گونه (15 درصد)، کریپتوفیت‌ها 9 گونه ( 5 درصد)، ژئوفیت‌ها با 9 گونه (5 درصد) و فانروفیت‌ها با 7 گونه (4 درصد) بیشترین تعداد گونه‌ها را به خود اختصاص داده‌اند. بررسی طیف جغرافیایی گیاهی گونه‌های منطقه نشان‌دهنده غلبه گونه‌های انحصاری ناحیه رویشی ایران-تورانی است (6/57 درصد). وضعیت حفاظتی گونه‌های گیاهی منطقه نشان داد که هیچ یک از آن‌ها در گروه گیاهان در معرض انقراض نیستند. 1 گونه (Ziziphora chinopoides lam.) در گروه گیاهان آسیب‌پذیر (6/0 درصد) و 14 گونه (7/7 درصد) در گروه گیاهان با تهدید کمتر (نسبتاً آسیب‌پذیر) و 5 گونه (8/2 درصد) در گروه گیاهانی قرار دارند که اطلاعات کافی از شرایط آن‌ها در دسترس نیست. همچنین بررسی‌ها نشان می‌دهد بیشتر گونه‌های موجود در منطقه را گونه‌های دائمی تشکیل می‌دهند که نشان‌دهنده سازگاری گونه‌های چندساله به شرایط آب و هوایی و ادافیکی منطقه می باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

An introduction into the flora, life forms, geographical distribution, and plant protection status species (case study: Chaharbagh summer rangelands in Golestan Province)

نویسنده [English]

  • reza yari 1

چکیده [English]

Generally identified 184 plant species that belong to 37 families and 106 genus of plant. The largest plant families of the region in terms of number of species are: Poaceae with 33 species (17.93 Per.), Asteraceae with 31 species (16.84 Per.), Lamiaceae with 22 species (11.95 Per.) and Fabaceae with 19 species (10.32 Per.). The results also showed that life form consist of: Hemicryptophytes with 82 species (44.5 Per.), Theroghyte with 48 species (27 Per.), Chamoghyte with 28 species (15 Per.), Cheryptoghytes with 9 species (5 Per.), Geophytes with 9 species (5 Per.) and Phanerpphytes with 7 species (4 Per.). Reviews the geographical range of plant species, indicates overcoming of endemic species of Iran-Turan was higher than other plants. (57.6 Per.). Conservation status of plant species in the area showed that none of them are endangered species. One species (Ziziphora clinopodioides lam.) in the plants vulnerable groups (0.6 Per.), fourteen species (0.6 Per.)

کلیدواژه‌ها [English]

  • Iran-Turan
  • Chorotype
  • hemicryptophyte
  • Protection status

معرفی فلور، شکل ­زیستی، پراکنش ­جغرافیایی و شناسایی وضعیت حفاظتی گیاهان (مطالعه موردی: مراتع ییلاقی چهارباغ استان گلستان)

رضا یاری1*، غلامعلی حشمتی1 و حامد رفیعی2

ایران، گرگان، دانشگاه علوم و متابع طبیعی گرگان، گروه علوم مرتع

ایران، تهران، دانشگاه تهران، گروه اقتصاد کشاورزی

تاریخ دریافت: 23/4/95                تاریخ پذیرش: 10/8/95

چکیده

شناسایی گیاهان هر منطقه از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا فهرست گیاهان، شناسنامه­ای مفید برای هر منطقه و پتانسیل­های آن به حساب می­آید. با توجه به اهمیت شناخت فلور، هدف از تحقیق حاضر بررسی فلور، شکل ­زیستی، پراکنش جغرافیایی و شناسایی گیاهان در معرض انقراض مراتع ییلاقی چهارباغ استان گلستان است. ابتدا گونه­های گیاهی منطقه مورد مطالعه جمع­آوری و با استفاده از منابع موجود، شناسایی شد. سپس نام فارسی، تیره گیاهی، طول عمر، شکل زیستی، در معرض انقراض­بودن و کوروتیپ هر یگ از گونه­ها با استفاده از منابع موجود تعیین شد. به­طور­کلی 184 گونه گیاهی در منطقه شناسایی که به 37 تیره و 106 جنس گیاهی تعلق دارند. بزرگ­ترین تیره­های گیاهی منطقه از لحاظ تعداد گونه عبارتنداز: Poaceae  با 33 گونه گیاهی (93/17 درصد)، Asteraceae با 31 گونه گیاهی (84/16 درصد)، Lamiaceae با 22 گونه گیاهی (95/11 درصد) و تیره Fabaceae با 19 گونه گیاهی (32/10 درصد). همچنین نتایج نشان داد از نظر شکل­زیستی، همی­کریپتوفیت­ها با 82 گونه (5/ 44 درصد) مهم­ترین شکل­زیستی منطقه و پس از آن تروفیت­ها با 48 گونه (27 درصد)، کامفیت­ها با 28 گونه (15 درصد)، کریپتوفیت­ها 9 گونه ( 5 درصد)، ژئوفیت­ها با 9 گونه (5 درصد) و فانروفیت­ها با 7 گونه (4 درصد) بیشترین تعداد گونه­ها را به خود اختصاص داده­اند. بررسی طیف جغرافیایی گیاهی گونه­های منطقه نشان­دهنده غلبه گونه­های انحصاری ناحیه رویشی ایران-تورانی است (6/57 درصد). وضعیت حفاظتی گونه‌های گیاهی منطقه نشان داد که هیچ یک از آن­ها در گروه گیاهان در معرض انقراض نیستند. 1 گونه (Ziziphora clinopodioides lam.) در گروه گیاهان آسیب­پذیر (6/0 درصد) و 14 گونه (7/7 درصد) در گروه گیاهان با تهدید کمتر (نسبتاً آسیب­پذیر) و 5 گونه (8/2 درصد) در گروه گیاهانی قرار دارند که اطلاعات کافی از شرایط آن­ها در دسترس نیست. همچنین بررسی­ها نشان می­دهد بیشتر گونه­های موجود در منطقه را گونه­های دائمی تشکیل می­دهند که نشان­دهنده سازگاری گونه­های چندساله به شرایط آب و هوایی و ادافیکی منطقه می باشد.

واژه های کلیدی: ایران-تورانی، کوروتیپ، همی­کریپتوفیت­، وضعیت حفاظتی.

* نویسنده مسئول، تلفن:  02333335405 ،  پست الکترونیکی: yarireza1364@gmail.com 

مقدمه

 

یکی از پیش نیازهای اساسی در مدیریت صحیح دستیابی به توسعه پایدار عرصه­های طبیعی، به دست آوردن اطلاعات پایه از طریق ارزیابی پوشش گیاهی و تهیه لیست فلورستیک هر منطقه است (8). فلور ایران به علت وسعت و تنوع شرایط اقلیمی و توپوگرافیک آن بسیار غنی است، بنابراین مطالعه و شناخت انواع پوشش­های گیاهی جوامع و گونه­ها از لحاظ ارزیابی گیاهان در برنامه­های مدیریت امری ضروری است (11). شناسایی و معرفی رستنی­های یک منطقه به طور اختصاصی و محلی اهمیت ویژهای دارد که از آن جمله می­توان امکان دسترسی به گونه­های گیاهی خاص در محل و زمان معین، تعیین پتانسیل و قابلیت­های رویشی منطقه، امکان افزایش تراکم گونه­های منطقه، شناسایی گونه­های مقاوم، مهاجم و گونه­های درحال انقراض، کمک به تعیین پوشش گیاهی کشور، امکان دستیابی به گونه یا گونه­های جدید گیاهی و شناسایی عوامل مخرب رستنی­های منطقه را نام برد (12). بررسی فلورستیکی هر منطقه مانند شناسنامه­ای جود گیاهان و وضعیت آن­ها را نشان می­دهد (3). گیاهان بر اساس سرشت اکولوژیکی، رویشگاه خود را انتخاب می­کنند و از روی گیاهان یک منطقه می­توان پتانسیل رویشگاهی آن منطقه را تعیین و در مدیریت صحیح آن منطقه از جمله در جنگل­کاری و احیای پوشش گیاهی استفاده کرد. هم­چنین براساس نتایج حاصل از مطالعه پوشش گیاهی می­توان تغییرات آینده را پیش­بینی کرد (1، 15). شکل­زیستی گیاهان افزون بر خصوصیات ژنتیکی به شرایط محیطی بستگی دارد (5، 7، 10) یعنی با توجه به شکل­زیستی گیاهان می­توان شرایط آب و هوایی یک منطقه را پیش­بینی کرد (20، 21). پراکنش­جغرافیایی گیاهان هر منطقه، وابستگی عناصر رویشی آن منطقه را به نواحی مختلف رویشی (ایران- تورانی، مدیترانه­ای و ...) نشان می­دهد شکل زیستی اولین بار توسط همبولت (1806) مطرح گردید (19)، بعد از وی چندین طبقه­بندی بر اساس نحوه رشد گیاهان ارائه شده است (22) اما کامل­ترین سیستم
طبقه­بندی شکل­زیستی، سیستم طبقه­بندی Raunkiare می­باشد (25). در این روش طبقه­بندی اشکال­زیستی گونه­های گیاهی بر اساس افزایش حفاظت از جوانه­ها به ترتیب به فانروفیت، کاموفیت، همی­کریپتوفیت، کریپتوفیت و تروفیت تقسیم می­شوند (25). کشتکار و همکاران (1390) در تحقیقی به بررسی فلورستیک و اشکال­زیستی گیاهان منطقه حفاظت­شده قرخود پرداختند همچنین خواجه­الدین و یگانه (1391) به معرفی فلور، شکل­زیستی و گونه­های در معرض­خطر منطقه شکار ممنوع کرکس در استان اصفهان پرداختند. هر روزه در ایران بر تعداد گونه­های گیاهی نادر و در معرض انقراض افزوده می­شود و بررسی و شناخت آن­ها به منظور جلوگیری از تخریب آن­ها بسیار مهم است. با توجه به اهمیت شناخت فلوریستیکی، شکل­زیستی و شناسایی گیاهان در معرض خطر انقراض جهت حفاظت از تخریب، هدف از تحقیق حاضر بررسی فلور، شکل زیستی، پراکنش جغرافیایی و شناسایی گیاهان در معرض خطر مراتع ییلاقی چهارباغ استان گلستان است.

مواد و روشها

منطقه مورد مطالعه: منطقه مورد مطالعه مراتع ییلاقی چهارباغ گرگان با وسعتی در حدود 9 هزار هکتار در فاصله 45 کیلومتری جنوب­شرقی شهرستان گرگان و در دامنه­های جنوبی رشته­کوه البرز قرار دارد. مختصات جغرافیایی منطقه °54 "28 '39 تا 36 '40 °39 عرض شمالی و "36 '35 °44 تا "36 '40 °39 طول شرقی می­باشد (شکل 1). این منطقه جزء مراتع ییلاقی استان گلستان بوده که در گذر بین ناحیه رویشی هیرکانی و منطقه رویشی نیمه­استپی قرار دارد. میزان متوسط بارندگی 348 میلی­متر بوده که بیشتر ریزش در فصل زمستان و به شکل برف می­باشد. میزان دمای متوسط سالانه 5/6 درجه سانتی­گراد است. حداقل ارتفاع از سطح دریا 2000 متر و حداکثر ارتفاع از سطح دریا 3218 متر همچنین ارتفاع متوسط منطقه 2609 متر می­باشد. اغلب مساحت منطقه کوهستانی و با تپه­های کوچک و بزرگ، از نظر زمین­شناسی سنگ بستر منطقه از سازند مبارک با لیتولوژی سنگ­های آهکی تیره­رنگ کرتاسه تا کواترنری است. اقیلم منطقه بر اساس روش­های آمبرژه و دومارتن سرد و مدیترانه­ای می­باشد. پوشش گیاهی اغلب بالشتکی و گراس به همراه ارس­های پراکنده می­باشد. مراتع چهارباغ به دلیل تنوع گیاهی دارای گیاهان دارویی، صنعتی و خوراکی همانند Achillea millefolium، Astragalus gossypinus، Berberis vulgaris، Onobrychis cornuta، Rhamnus pallasii، Stachysinflata،  Thymus kotschyanusو Centuraechvaldii و همچنین صدها گونه گیاهی دیگر را دارا می­باشد. این منطقه در صورت بهره­برداری مناسب می­تواند به عنوان یک منطقه پرورش و برداشت گیاهان دارویی و صنعتی قرار گیرد. 

 

 

 

شکل 1- موقعیت مراتع ییلاقی چهارباغ در استان گلستان و ایران


روش کار: جهت شناسایی فلور مراتع ییلاقی چهارباغ، طی بازدیدهای منظم در فصل رشد گیاهان در سال 1394 و لیست­برداری از گونه­های شناخته­شده و گونه­هایی که در عرصه شناسایی نشد، از اندام گیاه نمونه­برداری و عکس تهیه و بر اساس روش­های مرسوم مطالعات شناسایی، گونه مورد نظر شناسایی شد (2، 14، 16، 17، 26). بعد از شناسایی، خانواده و جنس، گونه، دوره­رویشی و نام فارسی آن با استفاده از منابع موجود تعیین شد. جهت تعیین نام فارسی گیاهان از کتاب فرهنگ فارسی نام­های گیاهی (16) و سایر منابع موجود استفاده شد. به منظور تعیین اشکال­زیستی گیاهان منطقه از روش رانکیر (25) استفاده شد. در این روش براساس زمستان­گذرانی و محل قرارگرفتن جوانه­رویشی گونه­های گیاهی به فانروفیت (Ph)، همی­کریپتوفیت (He)، کریپتوفیت (Ch)، ژئوفیت (Ge) و تروفیت (th) تقسیم می­شوند. کوروتیپ گیاهان منطقه که شامل ناحیه ایرانی-تورانی، اروپائی-سیبریائی، سودانی-دکنی و یا به تعبیر دیگر مدیترانه­ای و صحرایی- سندی است، با استفاده از منابع موجود تعیین شد (27). در این بررسی طبقات­حفاظتی گونه­های گیاهی منطقه از معیارهای سازمان IUCN (23) و کتابIran  Red Data Book of  استفاده شد (24) استفاده شد. گونه­های گیاهی منطقه از لحاظ طبقات حفاظتی به گونه­های در خطر­انقراض (EN)، گونه­های آسیب­پذیر(VU)، گونه­های دارای وضعیت با خطرکم (LR) و گونه­های دارای کمبودداده (DD) تقسیم شدند.

نتایج

معرفی فلور منطقه: به­طور­کلی 184 گونه گیاهی در مراتع ییلاقی استان گلستان شناسایی شد که به 37 تیره گیاهی و 106 جنس گیاهی تعلق دارند (شکل 2).

 

شکل 2- تیره­های گیاهی و تعداد گونه­های گیاهی هر تیره در مراتع ییلاقی چهارباغ استان گلستان

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


بزرگ­ترین تیره­های گیاهی منطقه از لحاظ تعداد گونه عبارتنداز: Poaceae (گندمیان) با 33 گونه گیاهی (93/17 درصد)، Asteraceae (مرکبان) با 31 گونه گیاهی (84/16 درصد)، Lamiaceae (نعناییان) با 22 گونه گیاهی (95/11 درصد) و تیره Fabaceae (نخودیان) با 19 گونه گیاهی (32/10 درصد)، Caryophyllaceae (میخک) با 8 گونه گیاهی (34/4 درصد)، Brassicaceae (شب­بو) با 7 گونه گیاهی (8/3 درصد)،Rosaceae (گل­سرخیان) با 6 گونه گیاهی (26/3 درصد) و Liliaceae (پیاز) با 6 گونه گیاهی (26/3 درصد). بزرگترین جنس­های مشاهده­شده در منطقه به ترتیب Astragalus، Cousinia، Silene و Bromus  به ترتیب با 8، 6، 6 و 5 گونه می­باشد.

دوره رویشی: با توجه به بررسی دوره­رویشی گیاهان مراتع ییلاقی چهارباغ استان گلستان، نتایج نشان داد از 184 گونه گیاهی شناخته­شده 125 گونه (93/67 درصد) چندساله، 57 گونه (97/30 درصد) یکساله و تنها یک گونه گیاهی (54/0 درصد) دوساله می­باشد.

معرفی شکل زیستی (زمستان­گذرانی) گونه­های گیاهی منطقه: نتایج نشان داد از نظر شکل­زیستی (جوانه­رویشی و زمستان­گذرانی)، همی­کریپتوفیت­ها با 82 گونه (5/ 44 درصد) مهم­ترین شکل­زیستی منطقه مورد مطالعه است و پس از آن تروفیت­ها با 48 گونه (27 درصد)، کامفیت­ها با 28 گونه (15 درصد)، کریپتوفیت­ها 9 گونه ( 5 درصد)، ژئوفیت­ها با 9 گونه (5 درصد) و فانروفیت­ها با 7 گونه (4 درصد) بیشترین تعداد گونه­ها را به خود اختصاص داده­اند (شکل 3).

معرفی پراکنش جغرافیایی (کوروتیپ) گونه­های گیاهی منطقه: بررسی پراکنش جغرافیایی گیاهی گونه­های منطقه  نشان­دهنده غلبه گونه­های انحصاری ناحیه رویشی ایران و تورانی است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 


گونه­های متعلق به ناحیه ایرانی-تورانی به تنهایی 6/57 درصد گونه­های موجود در منطقه را به خود اختصاص داده­اند (106 گونه). 23/9 درصد (17 گونه) متعلق به ناحیه اروپا-سیبری و مدیترانه­ای، 06/7 درصد (13 گونه) متعلق به ناحیه چندناحیه­ای، 06/7 درصد (13 گونه) متعلق به ناحیه ایرانی-تورانی و مدیترانه­اای، 06/7 درصد (13 گونه) متعلق به ناحیه ایرانی-تورانی- اروپا-سیبری، 43/5 درصد (10 گونه) متعلق به ناحیه جهان­وطن، 26/3 درصد (6 گونه) متعلق به ناحیه اروپا-سیبری، 08/1 درصد (2 گونه) متعلق به ناحیه نیمه­جهان­وطن، 54/0 درصد (1 گونه) متعلق به ناحیه ایرانی-تورانی، مدیترانه­ای، اروپا-سیبری و صحرا-سندی و 54/0 درصد (1 گونه) متعلق به ناحیه ایرانی-تورانی، مدیترانه­ای و صحرا-سندی می­باشد.

 وضعیت حفاظتی گونه‌های گیاهی منطقه: نتایج بررسی­ها بر اساس معیارهای سازمان IUCN (1981) نشان داد که هیچ یک از گونه­های گیاهی مراتع ییلاقی چهارباغ در گروه گیاهان در معرض­انقراض (EN) نیستند. یک گونه گیاهی
 (Ziziphoraclinopodioideslam.) در گروه گیاهان آسیب­پذیر (VU) (6/0 درصد) و 14 گونه (7/7 درصد) در گروه گیاهان با تهدید­کمتر (LR) (نسبتاً آسیب­پذیر) و 5 گونه (8/2 درصد) در گروه گیاهانی قرار دارند که اطلاعات کافی از شرایط آن­ها در دسترس نیست (DD) (جدول 1).

 

جدول 1- لیست گونه­های در معرض­خطر مراتع ییلاقی چهارباغ استان گلستان

 

گونه گیاهی

وضعیت گونه

 

---

EN

 

Ziziphora clinopodioides Lam

VU

 

Achillea millefolium L.-Astragalus effususBunge- Astragalus gossipinus Fisch.- Astragalus squarrosus Bunge- Astragalus verus Olivier- Cousinia pinarocephala Boiss.- Ferula gomosa Boiss.- Fumaria vaillantii Loisel.- Lagochilus aucheri Boiss.- Mentha longifolia (L.) Hudson- Reseda bungei Boiss.- Rhamnus pallasii Fisch. & C. A. Mey- Scrophularia gaubae Bornm.-Thymus kotschyanus Boiss. & Hohen

LR

 

Acantholimon embergeri Mobayen- Acantholimon scirpinum Bunge-Antheis triumfettii (L.)- Cousinia decipiens Boiss. & Buhse- Cousinia glaucopsis Bornm. & Rech.f.

DD

 

EN: گیاهان در معرض­انقراض، VU: گیاهان آسیب­پذیر، LR: گیاهان نسبتاً آسیب­پذیر، DD: گیاهانی که اطلاعات کافی از شرایط آن­ها وجود ندارد.

 

 

جدول 2- فهرست گونه‌های گیاهی، نام­فارسی، تیره گیاهی، طول عمر، کوروتیپ و فرم­رویشی گیاهان.

فرم رویشی

کوروتیپ

طول عمر

نام فارسی

نام علمی

تیره

He

IT

A

هویچ کوهی

Astrodaucus orientalis Drude

Apiaceae

He

IT

P

چوچاغ- گیلکی

Eryngium planum L.

ʺ

Ch

IT

P

باریجه

Ferula gomosa Boiss.

ʺ

He

IT, ES

P

جاشیر

Prangos ferulacea (L.) Lindl.

ʺ

IT

He

P

بومادران­زرد

Achillea biebersteinii A. fanasiev

Asteraceae

Cosm

Th

A

بومادران

Achillea micrantha Willd.

ʺ

IT, ES

He

P

بومادران

Achillea millefolium L.

ʺ

Cosm

Th

P

تلخه

Acroptilon repens (L.) de Candolle

ʺ

IT

Th

A

بابونه

Antheis arvensis L.

ʺ

IT

Th

A

بابونه

Antheis triumfettii (L.) DC.

ʺ

IT

Ch

p

درمنه­کوهی

Artemisia aucheri Boiss.

ʺ

Ch

IT

p

درمنه­دشتی

Artemisia sieberi Besser

ʺ

Th

IT

A

مینای­چمنی

Bellis annua L.

ʺ

Th

IT

A

گل­گندم

Centaurea arvense L.

ʺ

Th

IT

A

گل­گندم

Centaurea depressa M.Bieb.

ʺ

Th

IT

A

گل­گندم

Centaurea sianus L.

ʺ

He

IT

p

گل­گندم

Centaurea virgata Lam.

ʺ

               

 

ادامه جدول 2- فهرست گونه‌های گیاهی، نام­فارسی، تیره گیاهی، طول عمر، کوروتیپ و فرم­رویشی گیاهان.

فرم رویشی

کوروتیپ

طول عمر

نام فارسی

نام علمی

تیره

He

Pl

p

کاسنی

Cichorium intybus L.

Asteraceae

He

IT

p

کنگرخاردار

Cirsium lappaceum (M.Bieb.) Fisch

ʺ

He

IT

p

کنگر

Cirsium vulgare (Savi) Ten.

ʺ

He

IT

P

هزارخار­فریبا

Cousinia decipiens Boiss & Buhse

ʺ

He

IT

P

هزارخار­زولی

Cousinia eryngioides Boiss.

ʺ

He

IT

P

هزارخار چشم­آبی

Cousinia glaucopsis Rech.F& Bornm

ʺ

He

IT, M, ES

P

هزارخار­کوهسری

Cousinia multiloba DC.

ʺ

He

IT

P

هزارخار­کویری

Cousinia pinarocephala Boiss.

ʺ

He

IT, M, ES

P

هزارخار­کردی

Cousinia smirnowii Trautv

ʺ

He

IT

P

-

Crepis kotschyana Boiss.

ʺ

Ch

IT

P

شکرتیغال­مشهدی

Echinops ritrodes Bunge.

ʺ

Geo

IT

A

کنگرخوراکی

Gundelia tournefortii L.

ʺ

Th

PL

A

گاو­چاق­کن

Lactuca orientalis Boiss.

ʺ

He

IT

A

بابونه­زرد

Matricaria aurea (Loefl.) Sch.Bip.

ʺ

Geo

IT

P

-

Scorzonera hispanica L.

ʺ

He

IT

P

گل­قاصدک

Taraxacum officinalis (C.A.Mey.) DC.

ʺ

He

IT

P

شنگ­ایرانی

Tragopogon buphthalmoides (DC.) Boiss.

ʺ

Cr

IT , ES

A

شنگ

Tragopogon graminifolius DC.

ʺ

Ph

ES

p

زرشک

Berberis vulgaris L.

Berberidaceae

He

IT, ES, M

p

گل­گاوزبان

Anchusa italica Retzius.

Boraginaceae

He

IT, M

p

گل­گاوزبان

Anchusa strigosa Retz.

ʺ

Cr

ES

A

فراموشم­مکن

Myosotis lithospermifolia (Wild.) Hornem.

ʺ

 

 

ادامه جدول 2- فهرست گونه‌های گیاهی، نام­فارسی، تیره گیاهی، طول عمر، کوروتیپ و فرم­رویشی گیاهان.

فرم رویشی

کوروتیپ

طول عمر

نام فارسی

نام علمی

تیره

Th

IT

A

زنگوله­ای پشم­آلو

Onosma dichroanthum Boiss.

Boraginaceae

Th

Cosm

A

قدومه

Alyssum minus (L.) Rothm.

Brassicaceae

Th

Cosm

A

قدومه­آراراتی

Alyssum szowitsianum Fisch.

ʺ

He

Cosm

A

ازمک

Cardaria draba (L.) Desv.

ʺ

Th

IT

A

خاکشیر

Descurainia sophia (L.) Webb. & Berth

ʺ

Th

IT, M, ES

A

شلمی

Rapistrum rugosum (L.) All.

ʺ

He

IT

P

خاکشی­تلخ

Sisymbrium Sophia L.

ʺ

He

IT

P

سنبل‌الطیب

Valeriana officinalis L.

Caprifoliaceae

Ch

IT

P

چوبک

Acanthaphyllm glandulosum Bunge ex Boiss.

Caryophyllaceae

Th

PL

D

میخک­شرقی

Dianthus orientalis Adams

ʺ

He

IT, ES

P

سیلن­سرنیزه­ای

Silene bupleuroides L.

ʺ

He

IT

P

سیلن­گرجی

Silene cyri Schischk.

ʺ

He

IT, ES

P

سیلن­چمنزار

Silene latifolia Pair.

ʺ

He

IT

P

سیلن­مازندرانی

Silene schafta Gamel.

ʺ

He

IT, ES

P

سیلن­چسبناک

Silene viscosa (L.)Pers.

ʺ

He

IT

P

سیلن­بادکنکی

Silene vulgaris (Moench)Garcke

ʺ

Th

IT

A

شاخ­سر

Ceratocarpus  arenarius L.

Chenopodiaceae

Th

Cosm

A

سلمه

Chenopodium album L.

ʺ

Th

IT

A

اروشیا

Eurotia ceratoides (L.) C.A.Meyer

ʺ

Ch

IT, M

P

خارگونی

Noaea mucronata (forssk.)Aschers.et schweinf.

ʺ

Th

IT, ES

A

گل­حسرت

Colchicum autumnale

Colchiaceae

 

 

ادامه جدول 2- فهرست گونه‌های گیاهی، نام­فارسی، تیره گیاهی، طول عمر، کوروتیپ و فرم­رویشی گیاهان.

فرم رویشی

کوروتیپ

طول عمر

نام فارسی

نام علمی

تیره

He

SCO

A

پیچک­صحرایی

Convolvulus arvensis L.

Convolvulaceae

He

ES

P

فاشرای­زبر

Bryonia aspera stev. & ledeb

Cucurbitaceae

Ph

IT, M, ES

P

پیرو- بالش­خرس

Juniperus communis L.

Cupressaceae

Ph

IT, M

P

سروکوهی­ایران

Juniperus excelsa M.B

ʺ

Ph

IT

P

ارس

Juniperus polycarpus L.

ʺ

Ch

IT

A

ریش­بز- ارمک

Ephedra procera Fisch. Et Meyer

Ephedraceae

Th

IT

P

دم­اسب

Equisetum arvense L.

Equisetaceae

He

IT

P

شیرسگ

Euphorbia alata Hook.

Euphorbiaceae

Th

IT

A

فرفیون­شمیرانی

Euphorbia cheiradenia Boiss.

ʺ

Ch

IT

P

خارشتر

Alhagi camelorum Fisch.

Fabaceae

He

IT

p

گون

Astragalus effusus Bunge.

ʺ

Ch

IT

p

گون­کتیرا

Astragalus gossipinus Fisch

ʺ

Ch

IT, M

p

نوعی­گون

Astragalus jolderensis Fedtsch

ʺ

Ch

IT, M

p

نوعی­گون

Astragalus lineatus LAM.

ʺ

He

IT

p

نوعی­گون

Astragalus mollis Bieb.

ʺ

Ch

IT, M

p

گون

Astragalus sp.

ʺ

Ch

IT

P

نتر

Astragalus squarrosus Bunge

ʺ

Ch

IT

p

گون زرد

Astragalus verus L.

ʺ

He

ES

A

شبدرک- برگ­سنا

Coronilla varia L.

ʺ

 

ادامه جدول 2- فهرست گونه‌های گیاهی، نام­فارسی، تیره گیاهی، طول عمر، کوروتیپ و فرم­رویشی گیاهان.

فرم رویشی

کوروتیپ

طول عمر

نام فارسی

نام علمی

تیره

He

PL

p

یونجه باغی

Lotus corniculatus L.

Fabaceae

Th

IT

A

یونجه

Medicago lupulina L.

ʺ

He

PL

p

یونجه

Medicago sativa L.

ʺ

He

IT

p

شاه­افسر

Melilotus officinalis (L.) Desf

ʺ

Ch

IT

P

اسپرس­خاردار

Onobrychis cornuta (L.) Desv.

ʺ

Th

IT

A

اسپرس گلستانی

Onobrychis sintenisii Bornm.

ʺ

He

IT, ES, M

P

شبدر

Trifolium alba

ʺ

He

ES, M, IT

p

شبدرقرمز

Trifolium pratense L.

ʺ

Cr

ES, IT, M

p

شبدرسفید

Trifolium repense L.

ʺ

Th

IT

P

شاه­تره­ایرانی

Fumaria vaillantii Loisel.

Fumariaceae

Th

IT, ES, M

A

سوزن­چوپان­تاج­خروسی

Geranium albanum M.Bieb.

Geraniaceae

He

IT, ES

P

گل­راعی- علف­چای

Hypericum perforatum L.

Hypericaceae

Cr

IT, ES, SS

A

خیارک

Ixiolirion tataricum (Pall.) Herb. & Traub

Ixioliriaceae

Cr

Cosm

P

سازوی­قشلاقی

Juncus inflexus L.

Juncaceae

Ch

IT

P

برازمبل

Proveskia abrotanoides Karel

Lamiaceae

Th

IT

A

-

Eremostachys hyoscyamoides Boiss.

ʺ

Ch

IT

p

لب­خرگوشی

Lagochilus aucheri Boiss.

ʺ

He

IT

P

فراسیون­ناجوردندان

Marrubium anisodon K.Koch

ʺ

He

IT

P

فراسیون­کوهستان

Marrubium astracanium L.

ʺ

He

IT

P

فراسیون­گل­ریز

Marrubium parviflorum Fisch. & C.A.Mey.

ʺ

He

IT

P

پونه­آبی

Mentha aquatic L.

ʺ

 

ادامه جدول 2- فهرست گونه‌های گیاهی، نام­فارسی، تیره گیاهی، طول عمر، کوروتیپ و فرم­رویشی گیاهان.

فرم رویشی

کوروتیپ

طول عمر

نام فارسی

نام علمی

تیره

He

PL

P

پونه

Mentha longifolia (L.) L.

Lamiaceae

Th

IT

A

نعناع گربه­ای

Nepeta catarica L.

ʺ

Th

IT

A

پونه­سای شکافنده

Nepeta fissa Benth.

ʺ

He

IT

P

مریم­گلی سفید

Salvia chloroleuca Rech. f. & Aellen

ʺ

He

IT

P

مریم­گلی چسبناک

Salvia glutinosa L.

ʺ

He

ES

P

زبان­بره

Stachys byzantina K.Koch.

ʺ

He

IT

P

سنبله ای ارغوانی

Stachys inflata Benth.

ʺ

He

IT

P

چای­چوپان

Stachys lavandulifolia Vahl

ʺ

He

ES

P

مریم نخودی­طناز

Teucrium chamaeldrys L.

ʺ

He

IT, M

p

کلپوره

Teucrium polium L.

ʺ

Ch

IT

P

آویشن­کرمانی

Thymus carmanicus Fisch. & C.A. Mey.

ʺ

Ch

IT

P

آویشن­دنایی

Thymus kotschyanus Boiss. & Hohen.

ʺ

Ch

IT

P

آویشن­خراسانی

Thymus transcaspicus Klokov

ʺ

Ch

IT

p

کاکوتی چندساله

Ziziphora clinopodioides Lam.

ʺ

Th

IT

A

کاکوتی یک­ساله

Ziziphora tenuior L.

ʺ

Geo

IT

A

والک ستاره­ای

Allium christophii Trautv

Liliaceae

Ch

IT, ES

A

پیازصورتی

Allium rubellum M.B.

ʺ

Ch

IT

A

پیازوحشی

Allium sp.

ʺ

Th

ES, M, IT

A

نجم­طلایی­توری

Gagea reticulata (Pall.) Schult. & Schult.f.

ʺ

Geo

IT

A

لاله هفت­رنگ

Tulipa biflora Pall.

ʺ

 

ادامه جدول 2- فهرست گونه‌های گیاهی، نام­فارسی، تیره گیاهی، طول عمر، کوروتیپ و فرم­رویشی گیاهان.

فرم رویشی

کوروتیپ

طول عمر

نام فارسی

نام علمی

تیره

Geo

IT

A

لاله کوهی

Tulipa montana  Lindl.

Liliaceae

Cr

IT

A

لاله

Tulipa sp.

ʺ

Th

IT, M

A

پنیرک برگ­ریز

Malva parviflora L.

Malvaceae

Th

IT

A

شقایق ایرانی

Papaver fugax Poir.

Papaveraceae

Th

IT

A

شقایق­سیاه

Papaver rhoeas L.

ʺ

Th

IT, M, SS

A

شقایق

Roemeria hybrid (L.) DC.

ʺ

He

PL

P

بارهنگ­کاردی

plantago lanceolata L.

Plantaginaceae

Th

PL

A

بارهنگ

Plantago major L.

ʺ

Ch

IT

P

کلاه­میرحسن خوش­ییلاقی

Acantholimon embergeri Mobayen

Plumbaginaceae

Ch

IT

P

کلاه­میرحسن خارپشتی

Acantholimon erinaceum (Jaub. & Spach) Lincz.

ʺ

IT

Ch

P

کلاه­میرحسن مشهدی

Acantholimon scirpinum Bunge

ʺ

Cosm

Th

A

جارو علفی

Bromus tectorum L.

Poaceae

IT, M

He

P

قیاق­کوهی

Agropyron cristatum (L.) Gaert

ʺ

IT

Th

P

چمن­گندمی بیابانی

Agropyron desertorum (Fisch. ex Link) Schult.

ʺ

IT, ES, M

Geo

P

چمن­گندمی بلند

Agropyron elongatum (Host). Beauv.

ʺ

IT

He

P

چمن­گندمی میانی

Agropyron intermedium (Host) Beauv.

ʺ

IT

He

P

چمن­گندمی سیخک دراز

Agropyron longe-aristatum auct. none (Boiss.) Boiss

ʺ

IT, M

Ch

P

چمن­گندمی کرکدار

Agropyron trichophorum K. Richt.

ʺ

IT, ES

He

P

دم­روباهی نی­مانند

Alopecurus arundinacea Poir.

ʺ

IT, M

Th

p

جارو­علفی­هرز

Bromus danthoniae Trin

ʺ

 

ادامه جدول 2- فهرست گونه‌های گیاهی، نام­فارسی، تیره گیاهی، طول عمر، کوروتیپ و فرم­رویشی گیاهان.

فرم رویشی

کوروتیپ

طول عمر

نام فارسی

نام علمی

تیره

IT

Th

p

بروموس

Bromus sericeus Drobov

Poaceae

IT

Th

A

بروموس

Bromus sp.

ʺ

IT, M, ES, SS

He

p

جارو­علفی

Bromus tomentellus Boiss.

ʺ

IT

He

p

جگن

Carex halleriana Asso

ʺ

IT

Th

A

مرغ

Cynodon dactylon (L.) pers

ʺ

IT

Geo

P

علف­باغ

Dactylis glomerata L.

ʺ

PL

Th

P

بیابان­گندمی

Eremopyrum distans (K.Koch) Nevski

ʺ

IT

He

P

علف­بره

Festuca ovina L.

ʺ

IT

Geo

P

جو­پیازدار

Hordeum bulbosum L.

ʺ

IT, M

Th

A

جو­موشی

Hordeum murinum L.

ʺ

IT

He

P

جو­بنفش

Hordeum violaceum Bioss. & Huet.

ʺ

PL

He

P

علف­نرمه

Koeleria cristata Pers.

ʺ

IT

He

P

ملیکا

Melica persica Kunth

ʺ

IT

Th

A

فالاریس

Phalaris minor Retz.

ʺ

ES, IT, M

He

P

دم­گربه­ای پانیکولی

Phleum paniculatum Hudson. var paniculatum

ʺ

SCO

He

P

نی­قلم

Phragmites communis Trin.

ʺ

IT, ES, M

He

P

چمن­برگ باریک

Poa angustifolia L.

ʺ

IT, ES, M

He

P

چمن­پیازک­دار

Poa bulbosa L.

ʺ

PL

He

P

جمن

Poa pratensis L.‏

ʺ

IT

He

P

جووحشی

Psathyrostachys fragilis (Boiss.) Nevski

ʺ

 

ادامه جدول 2- فهرست گونه‌های گیاهی، نام­فارسی، تیره گیاهی، طول عمر، کوروتیپ و فرم­رویشی گیاهان.

 

فرم رویشی

کوروتیپ

طول عمر

نام فارسی

نام علمی

تیره

 

IT

He

P

استپی­ریش­دار

Stipa barbata Desf

Poaceae

 

IT

He

P

استیپا

Stipa turkamanestanika

ʺ

 

IT

Th

A

گونه گراس یک­ساله

Taeniatherum crinitum (Schreb.) Nevski

ʺ

 

IT, ES

He

P

دم­روباهی بافته

Alopecurus textiles Boiss.

ʺ

 

Cosm

Th

A

هفت­بند پیچکی

Polygonum convolvulus L.

Polygonaceae

 

IT , M

Th

A

هفت­بندپاکوتاه

Polygonum patulum M.Bieb.

ʺ

 

Cosm

Th

A

هفت­بند بغدادی

Polygonum polynemidae

ʺ

 

IT

Th

P

ترشک

Rumex patientia L.

ʺ

 

IT

He

P

زبان­در­قفا

Delphinium consolida (L.) Raf.

Ranunculaceae

 

IT, ES, M

Th

A

-

Reseda bungei Boiss.

Resedaceae

 

ES, IT

Ph

P

تنگرس

Rhamnus pallasii Fisch. & C.A.Mey

Rhamnaceae

 

IT

Ch

P

ورک

Hultheia persica Bornm.

Rosaceae

 

IT, ES

He

P

پنجه برگ

Potentilla bungei Boiss.

ʺ

 

PL

He

P

پنج انگشتی

Potentilla recta L.

ʺ

 

IT

Ph

P

رزسفید

Rosa beggeriana Schrenk

ʺ

 

IT

Ph

P

نسترن­وحشی

Rosa canina L.

ʺ

 

IT, ES, M

He

P

توت­روباهی

Scop. Sanguisorba minor

ʺ

 

PL

Geo

A

شیرپنیر

Galium aparine L.

Rubiaceae

 

IT

He

P

گل­میمونی پل­زنگوله­ای

Scrophularia gaubae Bornm.

Scrophulariaceae

 

IT

He

P

گل­ماهور

Verbascum aureum Boiss.

Scrophulariaceae

 

ادامه جدول 2- فهرست گونه‌های گیاهی، نام­فارسی، تیره گیاهی، طول عمر، کوروتیپ و فرم­رویشی گیاهان.

فرم رویشی

کوروتیپ

طول عمر

نام فارسی

نام علمی

تیره

IT

He

p

گل­ماهور تماشایی

Verbascum speciosum schrad.

Scrophulariaceae

PL

He

P

گزنه دوپایه

Urtica dioica L.

Urticaceae

IT, ES, M

He

P

اسپند

Peganum harmala L.

Zygophyllaceae

طول­عمر: A = یکساله، D = دوساله و P = چندساله

شکل­زیستی: Ch = کامفییت، Geo = ژئوفیت، He = همی­کریپتوفیت، Ph = فانروفیت، Th = تروفیت

کوروتیپ: ES = اروپا-سیبری، IT = ایرانی-تورانی،M  = مدیترانه­ای، PL = چند ناحیه­ای، SS = صحرا-سندی، SA = صحرا-عربی، Cosm = جهان وطن،SCO  = نیمه­جهان وطنی.

                       


بحث و نتیجه­گیری

مراتع ییلاقی چهارباغ به دلیل داشتن شرایط خاص (قرارگرفتن در دو منطقه حفاظت­شده جهان­نما و منطقه شکارممنوع چلچلی)، از شرایط اکولوژیکی متنوعی برخوردار است. همچنین این منطقه به­دلیل برخورداری از شرایط مطلوب اکولوژیکی از نقطه نظر بارندگی و داشتن خاک مساعد دارای تنوع گونه­ی گیاهی بالایی است، بطوری که در منطقه 184 گونه­گیاهی از 106 جنس و 37 تیره گیاهی شناسایی شد. با­توجه به­اینکه شکل­زیستی گیاهان در اقلیم­های مختلف با هم متفاوت است و هر نوع آب و هوا و موقعیت خاص، طیف بیولوژیکی مخصوص خود دارد (5) و به دلیل این­که اقلیم مراتع ییلاقی چهارباغ سرد، کوهستانی و مدیترانه­ای می­باشد، شکل­زیستی همی­کریپتوفیت به دلیل سازگاری بیشتر با محیط، حدود 5/44 درصد، پوشش گیاهی منطقه را دارا می­باشد و ژئوفیت­ها و فانروفیت­ها نیز به دلیل عدم تحمل شرایط آب و هوایی منطقه کمترین درصد تیپ­زیستی گیاهان منطقه را به خود اختصاص داده­اند. که این یافته با نتایج کشتکار و همکاران (8 و 13) مطابقت دارد. دیناروند و همکاران (9) در منطقه حفاظت­شده شیمبار استان خوزستان و تقی­پور و همکاران (6) در منطقه اعلاء و رودزرد استان خوزستان در بررسی­های خود بیان می­کنند که گیاهان همی­کریپتوفیت و تروفیت به دلیل داشتن اقلیم خشک و سرد منطقه و نبود بارندگی تابستانه بیشترین درصد شکل­زیستی گیاهان را به خود اختصاص داده­اند که با نتایج تحقیق حاضر مطابقت دارد. پراکنش جغرافیایی گونه­های گیاهی یک منطقه نشان­دهنده تاثیرپذیری آن­ها از ناحیه یا نواحی رویشی مختلف است (4). با­توجه به اینکه اکثر گونه­های گیاهی منطقه به ناحیه رویشی ایرانی-تورانی تعلق دارد؛ بنابراین مراتع ییلاقی چهارباغ جزء ناحیه رویشی ایرانی-تورانی می­باشد. پوشش گیاهی غالب منطقه نیمه­استپی می­باشد که مشخصه ناحیه ایرانی-تورانی است (2). نتایج نشان داد بیشترین سطح منطقه مورد مطالعه از گونه­هایAcanthaphyllmglandulosum  ، Acantholimonembergeri، Onobrychiscornuta و Rhamnuspallasii در کوهپایه­ها و ارتفاعات و گونه­های Peganumharmala، Phalaris minor،Eremopyrum distans ،Verbascum aureum Boiss  وNoaeamucronata در اطراف آغل، آبشخورها و مناطق تخریب­شده می­باشد. تیره­های گیاهی Poaceae، Asteraceae، Lamiaceae و Fabaceae بیشترین تعداد جنس وگونه گیاهی را به خود اختصاص داده­اند، که دلیل اصلی آن سازگاری بیشتر گیاهان این تیره­ها و شکل­زیستی گیاهان در این تیره­ها با شرایط اکولوژیکی منطقه است. وجود آثار گونه­های قدیمی درختان ارس در منطقه، حاکی از وجود جنگل وسیعی از این درختان در گذشته نه­­چندان دور دارد که به دلیل تخریب و بهره­برداری­های غیراصولی نابود شده­اند. وجود گیاهان در معرض­انقراض و یا آسیب­پذیر نیز می­تواند نشان دیگری از تخریب در این منطقه باشد. در منطقه مورد مطالعه حدود 20 گونه آسیب­پذیر وجود دارد که به علت شدت تخریب اعمال­شده توسط انسان و دام این گونه­ها ممکن است به مرور زمان از منطقه حذف شوند. جهت جلوگیری از حذف و انقراض این گونه­های با ارزش دارویی و صنعتی راهکارهای کاهش فشار چرای دام و جلوگیری از تخریب مراتع در اثر تغییر کاربری و بهره­برداری بیش از حد توصیه می­شود. اکثر گونه­های آسیب­پذیر منطقه علفی و چندساله هستند که با مطالعات جلیلی و جمزاد (24) مطابقت دارد. آن­ها بیان کردند که 83 درصد از گونه­های آسیب­پذیر و 71 درصد از گونه­های در معرض­خطر انقراض کشور گونه­های چندساله علفی هستند. نتایج نشان می­دهد بیشتر گونه­های گیاهی موجود در منطقه را گونه­های دائمی تشکیل می­دهند، که نشان­دهنده سازگاری گونه­های چندساله به شرایط آب­و هوایی و ادافیکی منطقه است. البته، در بعضی از سال­ها به علت تخریب زیاد، شرایط محیط برای استقرار گیاهان یکساله مساعد شده، آن­ها در محیط یک رویشگاه موقتی ایجاد می­کنند. تخریب و به هم­خوردن محیط تنها پدیده­ای­یست که مناسب استقرار یک­ساله­ها باشد، برای مثال، بیش از 90 درصد فلور بیابانی دره­مرگ کالیفرنیا را یکساله­ها تشکیل می­دهند (18).

نتیجه­ گیری­ کلی

مطالعه فلور، شکل­زیستی و خطر انقراض گونه­های گیاهی مراتع ییلاقی چهارباغ نشان داد که مراتع مذکور از تنوع گونه­ای بالایی برخوردار است که اکثر این گونه­ها دارویی، صنعتی و خوراکی و همچنین گونه­های گیاهی علوفه­ای مناسب چرای دام هستند که با بهره­برداری مناسب و اصولی از گیاهان دارویی و صنعتی می­توان ضمن کاهش فشار چرای دام، به اقتصاد مردم بومی و اشتغال­زایی آن­ها کمک کرد. همچنین اکثر گیاهان منطقه شهدزا و گرده­دار بوده و مناسب پرورش زنبورعسل و زنبورداری هستند. با توجه به اینکه حدود 20 گونه­گیاهی منطقه براساس معیارهای IUCN در وضعیت حفاظتی هستند، باید بهره­برداری از علوفه و گیاهان دارویی و صنعتی اصولی و منطبق با شرایط اکولوژیکی منطقه باشد.

  1. اسدی، م. 1364. بررسی جوامع گیاهی خیرودکنار سری پاتم، پایان­نامه کارشناسی­ارشد، دانشکده منابع­طبیعی دانشگاه تهران، 79 صفحه. 
  2. اسدی، م. 1367-1374. فلور ایران، جلد 3. انتشارات موسسه تحقیقات جنگل­ها و مراتع. تهران، ایران.
  3. اشرفی، ک.، اسدی، م. و نجاحی، ر. 1383. معرفی فلور، شکل زیستی و پراکنش جغرافیایی گیاهان منطقه ورامین، مجله پژوهش و سازندگی در منابع­طبیعی، شماره 62، صفحه 63-51.
  4. اکبرزاده، م. 1386. بررسی فلورستیک، شکل زیستی و کورولوژی گیاهان مراتع ییلاقی واز مازندران. مجله پژوهش و سازندگی در منابع طبیعی، شماره 75، صفحه 200-188.
  5. اکبرنیا، الف. و باباخانلو، پ. 1380. گیاهان دارویی استان قزوین، مجله تحقیقات گیاهان دارویی و معطر، شماره 16، صفحه 41-1.
  6. تقی­پور، ش. حسن­زاده، م. حسینی­سرقین، س. 1390. معرفی فلور، شکل زیستی و پراکنش جغرافیایی منطقه اعلاء و رودزرد استان خوزستان. مجله تاکسونومی و بیوسیستماتیک، جلد 3، شماره 9، صفحه 15-30.
  7. حبیبی، م.، ستاریان، ع.، قربانی­بهنوجی، م. و غلامعلی­پور علمداری، الف. 1392. معرفی فلور، شکل زیستی و پراکنش جغرافیایی گیاهان در زیست­بوم­های پارک ملی پابند، استان مازندران. نشریه حفاظت زیست­بوم گیاهان، جلد 1، شماره 3، صفحه  72-47.
  8. خواجه­الدین، ج. و یگانه، ح. 1391. معرفی فهرست، شکل­زیستی و گونه­های در معرض خطر منطقه شکار ممنوع کرکس. مجله زیست­شناسی ایران، جلد 25، شماره 1، صفحه 20-7.
  9. دیناروند، م.، اجتهادی، ح.، جنگجو، م. و اندرزیان، ب. 1394. معرفی فلور، شکل زیستی و پراکنش جغرافیایی گیاهان منطقه حفاظت شده شیمبار (استان خوزستان). مجله زیست­شناسی گیاهی ایران، جلد 7، شماره 23، صفحه 1-14.  
  10. شیرمردی، ح.، شاهرخی، الف.، محمدی­نجف­آبادی، ح. و طالبی، م. 1390. مطالعه فلور منطقه قیصری استان چهارمحال و بختیاری با 179 گونه گیاه دارویی، فصلنامه داروهای گیاهی، جلد 2، شماره 1، صفحه  15-22.
  11. عصری، ی.، جلیلی، ع. و اسدی، م. 1379. نگرشی بر فلور ذخیرگاه بیوسفر توران. فصلنامه پژوهش و سازندگی، شماره 4. صفحه 27-41.
  12. قلاسی­مود، ش.، جلیلی، ش. و بخشی­خانیکی، ج. 1385. معرفی فلور و شکل زیستی گیاهان منطقه غرب بیرجند. فصلنامه پژوهش و سازندگی، شماره 73، صفحه 65-73.
  13. کشتکار، ح.، یگانه، ح. و جبارزاده، الف. 1390. بررسی فلورستیک و اشکال زیستی گیاهان منطقه حفاظت­شده قرخود. مجله زیست­شناسی ایران. جلد 24، شماره 3، صفحه 431-421.
  14. مبین، ص. 1354-1373. فلور رنگی ایران، انتشارات موسسه تحقیقات جنگل­ها و مراتع. تهران ایران.
  15. مرادی، غ.، عباسی، الف. و زارع­چاهوکی، م. 1389. فلور، شکل­زیستی و پراکنش جغرافیایی گیاهان شهرستان لامرد استان فارس. مجله پژوهش­های آبخیزداری، شماره 86؛ صفحه 80-70.
  16. مظفریان، و. 1377. فرهنگ نام­های گیاهان ایران. انتشارات فرهنگ معاصر، تهران. ایران.
  17. معصومی، ع.الف. 1365-1384. گون­های ایران. جلد 5-1. انتشارات موسسه تحقیقات جنگل­ها و مراتع. تهران ایران.
  18. مقدم، م. 1380. اکولوژی توصیفی و آماری پوشش گیاهی. انتشارات دانشگاه تهران، تهران. 220 صفحه.
    1. Batalha M. A. Martins F. R. 2002. The vascular flora of the cerrado in Emas National Park (Goigs, central Brazil). Sida, No, 20. Pp: 295–312.
    2. Cody M.L. 1986. Diversity, rarity, and conservation in Mediterranean-climate regions. In: Soule, M.E. Conservation Biology: The Science of Scarcity and Diversity. Sunderland, Massachusetts: Sinauer, Pp:122-152.
    3. Crosswhite F. Crosswhite C. 1984. A classification of life forms of the Sonoran desert with emphasis on seed plants and their survival strategies, Desert Plants, No, 5. Pp: 131–161.
    4. Duckworth J.C., Kent M., Ramsay P.M. 2000. Plant functional types: an alternative to taxonomic plant community description in biogeography? Progress in Physical Geography, No, 24. Pp: 515–542.
    5. IUCN, 1994. Red list categories. Prepared by species survival commission.
    6. Jalili A. Jamzad Z. 1999. Red Data Book of Iran: A preliminary of Endemic, Rare and Endangered plant species in Iran Research Institute of forest and Rangelands, Tehran.
    7. Raunkiaer C. 1934. Life forms of plants. Oxford, University press. 621p.
    8. Rechinger K. H. (editor) 1963-2003. Flora Iranica, (No. I-168) Akademische Drucku, Verlagsanstalt. Graz- Austria.
    9. Zohary M. 1973. Geobotanical foundations of the Middle East, 2 vols. Stuttgart. 739 p.