نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 مرکزتحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی هرمزگان

2 دانشگاه خوارزمی

3 موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور

چکیده

گیاه مورخوش (Zhumeria majdae)، گونه ای دارویی، انحصاری و در معرض انقراض است که از ارتفاع 520 تا 1450 متر از سطح دریا در شیب های بسیار تند مناطق صخره ای و کوهستانی جنوب کشور پراکنش دارد. این گونه در درمان ناراحتی‌های گوارشی چون اسهال‌، نفخ‌، دل درد، ترشی و سوزش معده‌، سرماخوردگی، سردرد و التیام زخم موثر است. به منظور بررسی پارامتر های مختلف صفات ریخت شناختی (31 صفت کمی و 19 صفت کیفی) و ارتباط آن با پراکنش رویشگاه های گونه مورخوش، نمونه های هرباریومی از یازده رویشگاه مختلف در استان هرمزگان جمع آوری شد. ارزیابی صفات کیفی بر پایه واژه شناسی و ارزیابی صفات کمی با سنجش های کمی صورت گرفت و نتایج اندازه گیری ها مقایسه آماری شد و سپس به روش تجزیه خوشه بندی سلسله مراتبی، گروه بندی رویشگاه ها انجام شد. دندروگرام گروه بندی رویشگاه های مورخوش بر اساس پارامترهای ریخت شناسی با استفاده از نرم افزار SPSS و روش ward رسم شد. جهت بررسی ارتباط بین رویشگاه های مورخوش با صفات ریخت شناسی از روش تجزیه به مولفه های اصلی (PCA) و نرم افزار PC-ORDWIND استفاده شد. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل PCA نشان داد که طول شاخه گل دهنده، طول گل، طول لبه بالایی کاسه، طول و عرض جام، طول لوله جام، طول خامه و عرض تخمدان از فاکتورهای اصلی هستند که در رویشگاه های مختلف تغییر می کنند و طول و عرض کاسه، طول لوله کاسه، طول برگه و رنگ بذر در درجه دوم اهمیت بودند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Morphometric study of the medicinal and endangered Zhumeria majdae

نویسنده [English]

  • Mohammad amin Soltanipoor 1

1 Hormozgan agricultural and natural resources research center

2 Kharazmi University

چکیده [English]

Zhumeria majdae is the medicinal, endomic and endangered plant that is distributed in the south of Iran. This plant is seen on very sharp slope of mountains at 520-1450 meters Alt. It has noticed by natives and is used for digestion painful as swelling, diarrhea, stomatchache and coolness. In this research, the sample of Zhumeria majdae were collected from 11 habitats in Hormozgan province and were measured some morphological properties of plant (A total of 31 quantitative and 19 qualitative morphological characters). Evaluation of qualitative and qualitative characteristics were performed based on terminology and by measuring, and the statistical comparison of them were done. Then the grouping of habitats were done by hierarchical clustering. Cluster analysis of habitats based on morphological parameters were determined using SPSS software and ward. To examine the relationship between habitats with morphological characters was used PCA and PC-ORDWIND software. Using Principle Components Analysis (PCA), the results illustrated that floral branch length, flower length, calyx upper lobe length, corolla length and width, corolla tube length, style length and ovary width are the main factors that changed in different habitats and calyx length and width, calyx tube length, bract length and seed color had secondary importance.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Hormozgan Province
  • Principle Components Analysis (PCA)
  • Zhumeria majdae
  • Morphometry

بررسی ریخت‌شناسی گونه دارویی در معرض انقراض مورخوش (Zhumeria majdae) 

محمدامین سلطانی‌پور1، پریسا جنوبی1*، سیدمحسن حسام‌زاده حجازی2 و مهدی میرزا2

1 تهران، دانشگاه خوارزمی، دانشکده علوم زیستی، گروه علوم گیاهی

2 تهران، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور

تاریخ دریافت: 30/4/94                تاریخ پذیرش: 24/8/95 

چکیده

گیاه مورخوش (Zhumeria majdae)، گونه‌ای دارویی، انحصاری و در معرض انقراض است که از ارتفاع 520 تا 1450 متر از سطح دریا در شیب‌های بسیار تند مناطق صخره‌ای و کوهستانی جنوب کشور پراکنش دارد. این گونه در درمان ناراحتی‌های گوارشی مانند اسهال‌، نفخ‌، دل درد، ترشی و سوزش معده‌، سرماخوردگی، سردرد و التیام زخم مؤثر است. به‌منظور بررسی پارامترهای مختلف صفات ریخت‌شناختی (31 صفت کمی و 19 صفت کیفی) و ارتباط آن با پراکنش رویشگاه‌های گونه مورخوش، نمونه‌های هرباریومی از یازده رویشگاه مختلف [کوه گنو (520 متر)، کوه گنو (750 متر)، کوه آبماه، کوه تنگ زاغ، کوه فینو، کوه کشار، ایستگاه سرچاهان (810 متر)، کوه سرچاهان (1200 متر)، کوه زادمحمود، کوه سیرمند و کوه بستک] در استان هرمزگان جمع‌آوری شد. ارزیابی صفات کیفی بر پایه واژه‌شناسی و ارزیابی صفات کمی با سنجش‌های کمی انجام گردید و نتایج اندازه‌گیری‌ها مقایسه آماری شد و بعد به روش تجزیه خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی، گروه‌بندی رویشگاه‌ها انجام شد. دندروگرام گروه‌بندی رویشگاه‌های مورخوش بر اساس پارامترهای ریخت‌شناسی با استفاده از نرم‌افزار SPSS و روش ward رسم شد. برای بررسی ارتباط بین رویشگاه‌های مورخوش با صفات ریخت‌شناسی از روش تجزیه به مؤلفه‌های اصلی (PCA) و نرم‌افزار PC-ORDWIND استفاده شد. نتایج حاصل از تجزیه‌وتحلیل PCA نشان داد که طول شاخه گل‌دهنده، طول گل، طول لبه بالایی کاسه، طول و عرض جام، طول لوله جام، طول خامه و عرض تخمدان از فاکتورهای اصلی هستند که در رویشگاه‌های مختلف تغییر می‌کنند و طول و عرض کاسه، طول لوله کاسه، طول برگه و رنگ بذر در درجه دوم اهمیت بودند.  

واژه‌های کلیدی: استان هرمزگان، تجزیه به عامل‌های اصلی، مورخوش، ریخت‌شناسی. 

* نویسنده مسئول: تلفن تماس، 02188848940، پست الکترونیکی: jonoubi@khu.ac.ir 

مقدمه

 

برای تدوین سیستم‌های رده‌بندی و پی‌گیری خطوط انسابی، شواهد و مدارک تاکسونومیک مورد نیاز از منابع مختلفی گردآوری می‌شود. چون تمام قسمت‌ها و اندام‌های گیاه در تمام مراحل رشد و نمو آن می‌تواند خصوصیات مورفولوژیک ویژه‌ای داشته باشد، بنابراین اطلاعات را باید از منابع متنوعی جمع‌آوری کرد. کاربرد اطلاعات حاصل از مطالعات تشریح مقایسه‌ای، جنین‌شناسی، گرده‌شناسی، سیتوژنتیک، شیمی و ... به صورتی بنیادی باعث ارتقای سیستم رده‌بندی‌های جدید شده است. در حال حاضر، علم ریخت‌شناسی بیشترین خصوصیات تاکسونومیک را برای تدوین سیستم‌های رده‌بندی دارد (5).

گیاه دارویی مورخوش با نام علمی Zhumeria majdae Rech. f. & Wendelbo گونه‌ای از تیره نعنا (Lamiaceae)، دارای پراکنش بسیار محدود در جنوب کشور است (4، 19، 27) (شکل 1). این گونه بومی ایران و انحصاری استان هرمزگان است و در طب سنتی یکی از گیاهان دارویی پرمصرف بوده و در درمان ناراحتی‌های گوارشی مانند اسهال‌، نفخ‌، دل درد، ترشی و سوزش معده‌، سرماخوردگی، سردرد و التیام زخم و همچنین بعنوان خنکی مصرف می‌‌شود (30). علاوه بر آن بصورت سنتی به کشورهای حوزه خلیج فارس و دریای عمان و پاکستان صادر می‌گردد (11).

مصارف بسیار زیاد سنتی و نقشی که این گیاه در اقتصاد خانوارهای روستایی دارد، باعث هجوم بی‌رویه و قطع غیر اصولی این گیاه شده و امروزه این گیاه دارای پراکنش محدود و رویشگاه‌های معدود با تراکم بسیار کم است، به گونه‌ای که به دل صخره‌های پرشیب و صعب‌العبور پناه برده (11) و جزء گونه‌های در حال انقراض طبقه‌بندی شده است (23).

 

 

شکل 1- بوته و گل گیاه مورخوش

 

تعداد 30 ترکیب شیمیایی در اسانس برگ گیاه شناسایی شده که‌ حدود 97% ترکیب ها از مونوترپن‌ها هستند. دو ماده لینالول و کامفور بیش از 80 درصد وزن‌ اسانس را تشکیل می‌دهند (28). سایر ترکیب‌های مهم که هریک بیش از 1 درصد وزن اسانس را تشکیل می‌دهند عبارتند از: لیمونن، کامفن، ژرانیال، برنئول و ژرانیول (31). در ریشه گیاه دو ترکیب فلاونوییدی بنام‌هایCisimaritin  و Desmethoxy Centaureidin (22) و دو دیترپن بنام‌های  Dideoxy Aegiptinone و Dideoxy Salvipisone شناسایی شده‌اند (29). Dideoxy Aegiptinone استخراج شده از ریشه دارای فعالیت‌های سیتوتاکسیک، آنتی لیشمانیایی و آنتی پلاسمودیالی می‌باشد (26). اسانس برگ گیاه مورخوش با داشتن انواعی از متابولیت‌های ثانویه دارای تأثیرات دگرآسیبی قوی بر گیاهان مجاور است. اسانس برگ گیاه، اثرات بازدارندگی چشمگیری بر جوانه‌زنی و رشد و مقدار کلروفیل گیاهچه‌های گندم، ترتیزک، دژگال و گوجه فرنگی دارد. اسانس برگ همچنین سبب کاهش تقسیمات میتوز در مریستم انتهایی ریشه پیاز (10) و اثر باکتریسیدی بر باکتری‌های Staphylococcus aureus ، Escherichia coli، Bacillus cereus، Enterobacter aerugenes، Staphylococcus saprophyticus، Staphylococcus epidermidis ،Klebsiella pneumoniae  و Vibrio cholera و باکتری استاتیکی بر باکتری‌های Bacillus subtilis ، Aspergillus flavus  ، Aspergillus niger و Proteus vulgaris دارد (25).

اگرچه تاکنون بر روی ریخت‌شناسی این گونه در رویشگاه‌های مختلف کار نشده است ولی مطالعاتی بر روی سایر گونه‌های خانواده نعنا انجام شده است. طالبی و رضاخانلو (1389) در بررسی صفات ریختی گونه‌های جنس Lallemantia تعداد 29 صفت کمی و کیفی از ساختار اندام‌های رویشی و زایشی گونه‌ها را مورد بررسی قرار دادند. نامبردگان نشان دادند که مهمترین صفات در سطح درون جنس فرم رویشی، ابعاد و حاشیه های برگ، شکل لبه بالایی کاسه، طول و رنگ جام‌گل، شکل برگه، شکل گل‌آذین و نسبت طول جام‌گل به کاسه‌گل می‌باشد (13). کلوندی و همکاران (1392) در بررسی تاکسونومیک ده جمعیت گونه Thymus eriocalyx در ایران، تعداد 33 ویژگی رویشی و زایشی را مورد ارزیابی قرار دادند که جمعیت‌ها در 6 گروه مختلف قرار گرفتند. آنان مهمترین صفات را طول گیاه، طول و عرض برگ ساقه‌ای و گل‌آذینی، طول و عرض برگه، تراکم کرک در سطح بالایی و پایینی برگ، طول دمبرگ، طول جام، عرض کاسه، نسبت طول به عرض برگ ساقه‌ای، طول لوله کاسه و تعداد رگبرگ می‌دانند (16). عباس زاده و همکاران (1389) در بررسی صفات ریختی چهار گونه جنس Mentha  در ایران، صفات ارتفاع، تعداد ساقه فرعی، طول و عرض برگ و عملکرد برگ و گل را مهمترین صفات معرفی می‌کنند (12). خرازیان (1386) در مطالعه تاکسونومی و ریخت‌شناسی 42 جمعیت از Salvia spinosa  در ایران نشان داد که این گونه از تنوع ریخت‌شناسی بالایی برخوردار است که اغلب در پوشش و تراکم کرک قاعده و سطح ساقه، شکل برگ، شکل حاشیه برگ و رأس آن، پوشش کرک در سطح برگ، شکل حاشیه برگک‌های قاعده گل، ابعاد و رنگ برگه، طول کاسبرگ، طول خامه، شکل و رنگ فندقه متمرکز شده است (6). نامبرده در مطالعه دیگر بر روی ریخت‌شناسی 12 گونه جنس Salvia در ایران، 17 صفت کمی و 13 صفت کیفی را مورد بررسی قرار داد. آنالیز خوشه‌بندی، گونه ها را در 5 گروه قرار داد. مهمترین صفات طول بساک، نسبت طول میله به طول جام، طول کاسه به طول برگه، طول جام، طول لبه کاسه و طول میوه بود (24). رنجبر و همکاران (1394) صفاتی مانند نوع گل‌آذین، رنگ، شکل و تعداد اجزای گلپوش، شکل کلاله، تعداد خامه و نوع شکوفایی کپسول را صفات مناسب تاکسونومیکی برای تفکیک آرایه‌های جنس Cuscuta می‌دانند و عنوان می‌کنند که بررسی صفاتی مانند اندازه، شکل و رنگ بذر، الگوی سلول‌های اپیدرمی و پراکنش اجزایی مانند کرک، غده و روزنه، از صفات متمایزکننده مناسب در سطوح پایین گروه‌های تاکسونومیکی می‌باشند (9). قلی پور و همکاران (1394) عنوان می‌کنند که صفات تشریحی نیز مانند صفات ریختی دارای ارزش افتراقی بوده و در اصلاح رده‌بندی و بررسی روابط تاکسون‌ها در سطح جمعیت گونه‌های جنس‌ها مفید هستند (14). ناصرنخعی و رحیمی‌نژاد (1384) 17 صفت کمی و کیفی ریختی را برای جداسازی گونه‌های سرده Secale از تیره Poaceae استفاده کردند (21). خوشرنگ و همکاران (1384) 22 صفت ریختی را برای تفکیک گونه‌های قبیله  Rhinantheaeاز تیره Scrophulariaceae بررسی کردند و نشان دادند که ویژگی‌های ریخت‌شناسی می‌تواند به‌عنوان یک ابزار مفید فیلوژنی مورد استفاده قرار گیرد (8). بهلولی و دهشیری (1392) نشان دادند که ویژگی‌های ریخت‌شناسی مانند تعداد جفت برگچه در هر برگ، تعداد گل، طول درفش، طول نیام و شکل نیام در گونه‌های جنس گون (Astragalus) از بخش Incani می‌تواند به‌عنوان یک ابزار مفید در شناسایی و رده‌بندی گونه‌های این بخش مورد استفاده قرار گیرد (3). خراسانی و همکاران (1395) نشان دادند که ویژگی‌های ریخت‌شناسی برگ مانند صفات طول برگ، سطح برگ، عرض برگ، عرض برگچه انتهایی، وجود جفت برگچه‌های متقابل و متناوب و برگچه‌های سه‌تایی برای تفکیک گیاهان نر و مادهPistacia atlantica ، قبل از پیدایش اندام‌های زایشی مفید می‌باشد (7). کشاورزی و همکاران (1395) در بررسی روابط بین گونه‌های جنس Prosopis و تفکیک این گونه‌ها بر اساس صفات ریخت‌شناسی، در مجموع 66 صفت کمی و کیفی از بخش‌های رویشی و زایشی جمعیت‌های مختلف را مورد ارزیابی قرار دادند که مهمترین آنها فرم رویشی، نوع گل‌آذین، قاعده برگچه، شکل نوک خار، نوع خار، رنگ شاخه، وجود کرک در شاخ و برگ و شکل میوه بود (15). ایزدپناه و همکاران (1395) ویژگی‌های ریخت‌شناسی ازجمله صفات ارتفاع گیاه، قطر گیاه، تعداد گل، قطر گل‌آذین، وزن تر بوته و وزن خشک بوته را صفات مناسبی برای بررسی تنوع جمعیت‌های گونه های جنس بومادران معرفی کردند (2). هدف از این تحقیق بررسی ارتباط پراکنش رویشگاه‌های گونه مورخوش با صفات ریختی، با استفاده از روش تجزیه به مؤلفه‌های اصلی(PCA) می‌باشد.

مواد و روشها

در ابتدا با بررسی فلورها و گزارش‌های موجود، رویشگاه‌های گونه مورخوش در استان هرمزگان شناسایی و بر روی نقشه مشخص شدند (شکل 2 و جدول 1).

 

جدول 1- مشخصات مناطق پراکنش گیاه مورخوش

نام منطقه

کد

ارتفاع

مختصات

جهت شیب

15 کیلومتری شمال بندرعباس، روستای ایسین، کوه گنو

P1

525

09  22  27

00  11  56

جنوبی و غربی

25 کیلومتری شمال بندرعباس، روستای تازیان، کوه گنو

P2

720

23 23  27

30 14  56

جنوبی و غربی

80 کیلومتری شمال بندرعباس، روستای آبماه، کوه آبماه

P3

850

00 50  27

40 00  56

شرقی

110 کیلومتری شمال بندرعباس، بالای تونل، کوه تنگ زاغ

P4

1400

24 55  27

55 57  55

جنوبی

115 کیلومتری شمال شهرستان بندرعباس، جنوب تونل، کوه فینو

P5

1260

01 53  27

10 01  56

شرقی

30 کیلومتری شرق شهرستان بندرخمیر، دهستان کشار، کوه پشت تنگ

P6

850

49 21  27

01 54 55

شمالی و شرقی

50 کیلومتری جنوب شهرستان حاجی آباد، ، روستای سرچاهان، ایستگاه

P7

810

18 58  27

34 56  55

شمالی

50 کیلومتری جنوب شهرستان حاجی آباد، ، روستای سرچاهان، کوه سرچاهان

P8

1100

59 56  27

31 56  55

شمالی

35 کیلومتری جنوب غرب شهرستان حاجی آباد، کوه زادمحمود

P9

1200

01  58 27

00  50 55

شمالی

65 کیلومتری جنوب شرق شهرستان حاجی آباد، فارغان، کوه سیرمند

P10

1430

00 59 27

01  07  56

جنوبی

40 کیلومتری شرق شهرستان بستک، دهستان دهنگ، کوه تنگ کلم

P11

690

07 25  27

25  07  54

جنوبی

 

 

پس از شناسایی رویشگاه ها، نسبت به انجام نمونه‌برداری اقدام گردید. نمونه‌های گیاهی توسط متخصصان تأیید و در هرباریوم مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی هرمزگان نگهداری شد. 31 صفت کمی شامل ارتفاع گیاه، طول قطر بزرگ گیاه، طول قطر کوچک گیاه، طول شاخه گل‌دهنده، طول و عرض برگ، نسبت طول به عرض برگ، طول دمبرگ، طول برگه، طول گل، طول دمگل، طول و عرض کاسه، طول لوله کاسه، طول لبه بالایی و پایینی کاسه، طول و عرض جام، طول لوله جام، طول لبه بالایی و پایینی جام، طول و عرض تخمدان، طول خامه، طول پرچم، طول بساک، طول میله پرچم، قطر شاخه گل‌دهنده، طول و عرض و وزن دانه و طول بساک و 19 صفت کیفی شامل شکل نوک و حاشیه برگ، وضوح رگبرگ، وجود دمبرگ، شباهت برگ‌های ساقه‌ای با گل‌آذینی، طول بساک و وجود کرک، شکل و تراکم آن در دو سطح برگ، دمبرگ و کاسه‌گل اندازه‌گیری و مورد بررسی قرار گرفت. ارزیابی صفات کیفی بر پایه واژه‌شناسی (20،1) و ارزیابی صفات کمی با سنجش‌های کمی انجام شد. نتایج اندازه‌گیری‌های صفات ریختی مقایسه آماری شد. سپس به روش خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی، گروه‌بندی رویشگاه‌ها انجام شد. دندروگرام گروه‌بندی رویشگاه‌های مورخوش بر اساس پارامترهای ریخت‌شناسی با استفاده از نرم افزار SPSS و روش "ward" رسم شد. برای بررسی ارتباط بین رویشگاه‌های مورخوش با صفات ریخت‌شناسی از روش تجزیه به مؤلفه‌های اصلی (PCA) و نرم افزار
PC-ORDWIND استفاده شد (17،18).  

 

شکل 2- رویشگاه های طبیعی مورخوش در استان هرمزگان 

نتایج

میانگین مشخصه‌های ریخت‌شناسی گیاه مورخوش در رویشگاه‌های مختلف هرمزگان در جدول 2 درج شده است که مطابق آن، از مجموع 50 پارامتر اندازه‌گیری شده، 32 پارامتر در رویشگاه‌های مختلف با هم تفاوت معنی‌داری داشتند.

اما پارامترهای شکل نوک و حاشیه برگ، وضوح رگبرگ، وجود دمبرگ، شباهت برگ‌های ساقه‌ای با گل‌آذینی، طول بساک و وجود کرک، شکل و تراکم آن در اندام‌های مختلف در رویشگاه‌های مختلف تفاوت معنی‌داری نداشتند. میانگین مشخصه‌های ریخت‌شناسی گیاه مورخوش در رویشگاه‌های مختلف استان هرمزگان نشان داد که طول شاخه گل‌دهنده، طول گل، طول لبه بالایی کاسه، طول و عرض جام، طول لوله جام، طول خامه و عرض تخمدان از فاکتورهای اصلی هستند که مقادیر آنها در رویشگاه‌های مختلف متفاوت است و طول و عرض کاسه، طول لوله کاسه، طول برگه و رنگ بذر در درجه دوم اهمیت هستند. با توجه به جدول 2، میانگین طول شاخه گل‌دهنده بین 7/10 تا 4/19 سانتیمتر است. بیشترین و کمترین طول به‌ترتیب در رویشگاه‌های کوه گنو (P1) و کوه سرچاهان (P8) بود و رویشگاه‌ها در 5 گروه جداگانه قرار گرفتند. میانگین طول گل بین 25 تا 6/35 میلیمتر بود. بیشترین و کمترین طول گل به‌ترتیب در رویشگاه‌های کوه زادمحمود (P9) و کوه بستک (P11) بود. بیشترین طول، عرض و لوله جام و طول خامه در رویشگاه کوه زادمحمود (P9) و کمترین آنها در رویشگاه کوه سرچاهان (P8) بود. رویشگاه‌ها از نظر اندازه عرض تخمدان در دو گروه قرار گرفتند که تنها رویشگاه کوه گنو (P1) با بقیه تفاوت آماری داشت. از پارامترهایی که در درجه دوم اهمیت بودند، بیشترین میزان طول، عرض و لوله کاسه در رویشگاه کوه سرچاهان (P8) و کمترین آنها در رویشگاه کوه بستک (P11) بود. رنگ بذر نیز در چهار کلاس قهوه‌ای بسیار کم رنگ، کم رنگ، متوسط و پر رنگ قرار گرفتند که رویشگاه کوه سرچاهان (P8) قهوه‌ای پر رنگ، رویشگاه‌های آبماه (P3) و سیرمند (P10) قهوه‌ای متوسط، رویشگاه کوه گنو (P2) قهوه‌ای بسیار کم رنگ و بقیه رویشگاه‌ها قهوه‌ای کم رنگ بود (جدول2).

گروه‌بندی رویشگاه‌های مورخوش استان هرمزگان بر اساس مشخصه‌های ریخت‌شناسی به روش خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی انجام شد که نتایج آن در شکل 3 نشان داده شده است. رویشگاه­هایی که کمترین فاصله اقلیدسی را با همدیگر داشتند در یک گروه قرار گرفتند. با توجه به برش دندروگرام در فاصله اقلیدسی25، رویشگاه­های مورخوش به دو گروه بزرگ کاملا مجزا تقسیم ­شدند که رویشگاه کوه بستک (P11) از سایر رویشگاه­ها مجزا شد و به تنهایی تشکیل گروه داد. سایر رویشگاه­ها نیز در گروه دوم قرار گرفتند (شکل3).

 

جدول 2- مقایسه میانگین مشخصه‌های ریخت‌شناسی­ رویشگاه­های مورخوش

رویشگاه

پارامتر

P1

P2

P3

P4

P5

P6

P7

P8

P9

P10

P11

ارتفاع گیاه

41

BC

4/45

BC

6/39

D

30

D

50

D

4/25

 D

6/27

A

2/22

CD

27

B

8/38

AB

8/36

B

قطر کوچک گیاه

60

ABC

8/64

AB

4/38 DEF

6/21

F

45

BCDE

56

ABCD

4/52

ABCDE

70

A

2/31

EF

40

ABCDE

6/39

CDEF

قطر بزرگ گیاه

77

ABC

4/78

ABC

4/47 DE

31

 E

6/57

CD

20/63 BCD

84

AB

84

AB

97

A

74

ABC

40/50 DE

طول شاخه گل‌دهنده

48/19

A

18/13

DE

66/16

ABC

9/14

CD

19

AB

88/14

CD

66/14

CD

7/10

E

54/14

CD

2/16

BCD

56/11

E

طول برگ

8/21 BCD

21

 CD

23

ABC

8/21 BCD

20/24 ABC

4/26

AB

8/24

ABC

4/20

CD

6/21

BCD

6/27

A

17

D

عرض برگ

2/11

D

12

 CD

2/14 ABCD

8/13

BCD

2/15

 ABC

4/17

A

2/14

ABCD

2/13

BCD

14

BCD

4/16

 AB

8/10

D

نسبت طول به عرض برگ

92/1

A

74/1

AB

58/1

BC

62/1

BC

56/1

BC

48/1

C

72/1

AB

52/1

BC

56/1

BC

64/1

BC

54/1

BC

طول برگه

6/6

AB

5

CD

6/7

A

2/4

D

8/2

E

6

BC

3

E

3

E

4/7

A

2

E

3

E

طول دمبرگ

4/2

AB

2

B

2

B

2

B

2

B

2

B

8/2

A

4/2

AB

2

B

2

B

2

B

طول کاسه

6/11

D

15

C

12

D

6/16

B

2/20

A

12

D

2/11

DE

2/20

A

15

C

20

A

10

E

عرض کاسه

6/5

F

7

E

7

E

6/10

C

12

B

9

D

8/8

D

2/12

B

7

E

6/13

A

7

E

طول دندانه بالایی کاسه

6

 C

4

E

6

 C

6

C

8

B

6

C

2/6

C

6/6

C

8

B

9

 A

5

D

طول دندانه پایینی کاسه

4

B

2

D

4

B

3

 C

5

A

3

C

4

B

2/3

C

4

B

4

B

3

 C

طول لوله کاسه

6/8

 C

9

C

9

C

8/11

AB

8/11

AB

7

D

9

C

2/12

A

7

D

11

B

8

CD

طول جام

6/14

 DE

19

B

19

B

6/17

C

2/19

B

15

B

17

C

13

F

20

A

17

C

14

E

عرض جام

5

 E

8

C

9

B

6/7

CD

2/9

B

5

E

7

B

5

E

10

A

7

D

5

E

طول لوله جام

6/8

 E

15

B

16

A

2/14 B

6/14

 B

9

 E

13

C

9

E

4/16

A

13

C

11

D

طول لبه بالایی جام

4

C

4

C

4

C

6/6

A

4

C

4

C

4

C

3

D

5

B

4

C

4

C

طول لبه پایینی جام

6

A

6

A

6

A

3

C

6

A

6

A

5

B

5

B

6

A

5

B

5

B

طول پرچم

6/13

B

12

C

7

F

6/11

C

6/13

B

9

E

11

D

12

C

4/17

A

12

C

11

D

طول میله پرچم

6/12

B

11

D

6

F

4/10

E

6/11

C

10

E

10

E

10

E

4/16

A

11

D

10

E

طول گل

6/25

E

8/26

D

2/33

B

2/30

C

6/27

D

4/32

B

28

D

27

D

6/35

A

30

C

25

E

طول خامه

6/21

G

4/27

B

22

G

2/24

E

6/25

C

25

D

24

E

23

E

6/30

A

25

D

21

H

طول تخمدان

2

C

4

A

3

B

3

B

3

B

3

B

3

B

3

B

3

B

3

B

3

B

عرض تخمدان

1

B

2

A

2

A

2

A

2

A

2

A

2

A

2

A

2

A

2

A

2

A

طول دانه

54/3

AB

08/3

C

14/3

C

32/3

BC

06/3

C

34/3

BC

78/3

A

96/2

C

32/3

BC

02/3

C

2/3

BC

عرض دانه

74/2

A

1/2

C

44/2

AB

62/2

AB

32/2

BC

6/2

AB

54/2

AB

56/2

AB

56/2

AB

58/2

AB

72/2

A

وزن دانه

08/5

D

9/5

B

1/4

F

2/5

D

2/4

F

2/5

D

12/5

D

7/4

E

6/5

AC

18/5

D

1/6

A

طول دمگل

2

B

2

B

2

B

2

B

2

B

6/2

A

2

B

2

B

2/2

B

2

B

2

B

قطر شاخه گل‌دهنده

78/2

ABC

3

AB

7/2

BC

8/2

ABC

06/3

AB

8/2

ABC

36/2

C

58/2

BC

62/2

BC

58/2

BC

2/3

A

رنگ ساقه

1

C

2

B

1

C

2

B

3

A

3

A

1

C

1

C

1

C

1

C

1

C

رنگ بذر

2

C

1

D

3

B

2

C

2

C

2

C

2

C

4

A

3

B

3

B

2

C

در هر ردیف حروف الفبایی نامشابه A تا F نشان دهنده تفاوت معنی‌دار در سطح 05/0  می باشد.

 

 

 

شکل3-گروه‌بندی رویشگاه‌های مورخوش براساس صفات ریخت‌شناسی به ­روش "Ward"

 

علت جدایی رویشگاه کوه بستک (P11) از سایر رویشگاه­ها، تشکیلات زمین‌شناسی خاص این منطقه است. با توجه به گستره تشکیلات آهکی و مارنی در استان هرمزگان و موقعیت مکانی رویشگاه‌های مورخوش نسبت به تشکیلات زمین‌شناسی، میزان گستره تشکیلات مارنی در منطقه بستک بیشتر از سایر مناطق است و این عامل باعث شوری بیشتر بستر شده است. همچنین با توجه به اینکه گیاه مورخوش روی واریزه‌های آهکی که بر روی تشکیلات مارنی قرار گرفته‌اند رویش دارد، به علت نازک بودن ضخامت لایه واریزه‌های آهکی در منطقه بستک، ریشه‌ها پس از رشد و رسیدن به تشکیلات مارنی، تحت تأثیر شوری این تشکیلات قرار می‌گیرند.

رویشگاه های P1 و P2 با هم، رویشگاه های P3 و P5 با هم و رویشگاه های P7 و P10 با هم صددرصد شباهت داشتند. در تقسیم‌بندی پایین‌تر، بطورکلی شش گروه قابل تشخیص هستند. گروه یک رویشگاه کوه بستک (P11)، گروه دوم رویشگاه کوه زادمحمود (P9)، گروه سوم رویشگاه کوه سرچاهان (P8)، گروه چهارم رویشگاه های ایستگاه سرچاهان (P7) و کوه سیرمند (P10)، گروه پنجم رویشگاه‌های کوه آبماه (P3)، کوه تنگ زاغ (P4)، کوه فینو (P5) و کوه کشار (P6) و گروه ششم رویشگاه‌های کوه گنو (P1 و P2) بودند (شکل 4).

برای بررسی ارتباط بین پراکنش رویشگاه‌های مورخوش با مشخصه‌های ریخت‌شناسی گیاه، از روش تجزیه به مؤلفه‌های اصلی (PCA) استفاده شد (شکل4). واریانس و ضریب ویژه محورها در رویشگاه‌های مورخوش در جدول 3 درج شده است.

نتایج تجزیه‌وتحلیل PCA برای رویشگاه‌های مورخوش نشان داد که 8/97 درصد واریانس تغییرات به وسیله محورهای اول تا نهم بیان می‌شود که سهم محور اول 2/22 درصد واریانس کل بود (جدول3).

 

 

 

 

شکل4- پراکنش رویشگاه­های مورخوش با توجه به مشخصه‌های ریخت‌شناسی­ به روش PCA

جدول 3- مقادیر ویژه و درصد واریانس مولفه های تاثیرگذار بر پراکنش رویشگاه­های مورخوش به روش PCA

شماره محور

ضریب ویژه

واریانس(%)

واریانس تجمعی(%)

شاخص عصای شکسته

1

112/7

226/22

226/22

058/4

2

884/4

263/15

489/37

058/3

3

510/4

093/14

582/51

558/2

4

411/3

660/10

241/62

225/2

5

125/3

764/9

005/72

975/1

6

639/2

246/8

251/80

775/1

7

119/2

623/6

874/86

608/1

8

950/1

093/6

968/92

466/1

9

543/1

821/4

789/97

341/1

10

708/0

211/2

000/100

230/1

 

ضرایب همبستگی پارامترهای ریخت‌شناسی رویشگاه‌های مورخوش با محورها بر اساس تجزیه‌وتحلیل PCA در جدول 4 درج شده است. همانطور که مشاهده می‌شود، طول شاخه گل‌دهنده (2335/0r = -)، طول گل
(2547/0r =)، طول لبه بالایی کاسه (2305/0r = )، طول جام (2716/0r = )، عرض جام (2853/0r = )، طول لوله جام (2438/0r = )، طول خامه (2538/0r = ) و عرض تخمدان (1976/0r = ) بیشترین همبستگی را با محور اول و طول کاسه (2414/0r = -)، عرض کاسه (3543/0r = -)، طول لوله کاسه (3394/0r = -)، طول برگه (3071/0r = ) و رنگ بذر (2194/0r = -) بیشترین همبستگی را با محور دوم داشتند. همبستگی طول شاخه گل‌دهنده با محور اول و طول و عرض کاسه، طول لوله کاسه و رنگ بذر با محور دوم منفی بوده ولی همبستگی طول گل، طول لبه بالایی کاسه، طول و عرض جام، طول لوله جام، طول خامه و عرض تخمدان با محور اول و طول برگه با محور دوم مثبت بود (جدول 4). به‌عنوان مثال رویشگاه کوه زادمحمود (P9) با بیشترین طول گل، طول جام، عرض جام، طول لوله جام و طول خامه در جهت مثبت محور اول و رویشگاه کوه گنو (P1) با کمترین طول گل، طول جام، عرض جام، طول لوله جام و طول خامه در جهت منفی محور اول قرار گرفته­اند (جدول4 و شکل4). 

بحث

پارامترهای شکل نوک و حاشیه برگ، وضوح رگبرگ، وجود دمبرگ، شباهت برگ‌های ساقه‌ای با گل‌آذینی، طول بساک و وجود کرک، شکل و تراکم آن در اندام‌های مختلف در رویشگاه‌های مختلف تفاوت معنی‌داری نداشتند. میانگین مشخصه‌های ریخت‌شناسی گیاه مورخوش در رویشگاه های مختلف استان هرمزگان نشان داد که طول شاخه گل‌دهنده، طول گل، طول لبه بالایی کاسه، طول و عرض جام، طول لوله جام، طول خامه و عرض تخمدان از فاکتورهای اصلی هستند که در رویشگاه‌های مختلف تغییر می‌کنند و طول و عرض کاسه، طول لوله کاسه، طول برگه و رنگ بذر در درجه دوم اهمیت بودند.

بررسی رویشگاهی گیاه مورخوش نشان می‌دهد که رویشگاه‌ها از جنبه‌های مختلف اقلیمی، آب و هوایی، خاک‌شناسی، زمین‌شناسی و ... تفاوت‌های چشمگیری با هم دارند. عوامل اقلیمی و آب و هوایی همانند نوع اقلیم، درجه حرارت، بارندگی، رطوبت و تبخیر و تعرق پتانسیل در رویشگاه‌های مختلف متفاوت می‌باشد. آنالیز فاکتورهای خاکی همانند هدایت الکتریکی، واکنش اسیدی، درصد مواد خنثی شونده، درصد کربن آلی، بافت خاک (درصد شن، سیلت و رس)، میزان پتاسیم قابل جذب، گچ، کربنات، بیکربنات، کلر، سدیم و منیزیم، تفاوت‌های ادافیکی رویشگاه‌ها را نشان می‌دهند.

 

 

جدول4 - ضرایب همبستگی صفات ریخت‌شناسی با مولفه­های تاثیرگذار بر پراکنش رویشگاه­ها به روش PCA 

 

مولفه

مشخصه خاک

1

2

3

4

5

6

ارتفاع گیاه

1011/0-

0918/0

2742/0

1795/0

0388/0

0522/0 -

قطر کوچک گیاه           

1200/0-

1312/0 -

2193/0

1554/0 -

3992/0

0539/0 -

قطر کوچک گیاه           

0129/0

1043/0

4010/0

0157/0

1577/0

1887/0 -

طول شاخه گل‌دهنده        

2335/0 -

0131/0

2057/0 -

1337/0

1059/0 -

2061/0 -

طول برگ                     

2139/0

0948/0-

1600/0

2431/0 -

0331/0 -

0775/0 -

عرض برگ                  

0877/0 -

0906/0 -

2778/0 -

0336/0

1177/0 -

2674/0

نسبت طول به عرض برگ  

1472/0 -

1227/0

2093/0

1237/0

1038/0

3145/0

طول برگه                   

0163/0

3071/0

0031/0

2377/0-

0894/0 -

1142/0

طول دمبرگ                   

1423/0 -

0889/0 -

3169/0

0074/0-

0069/0 -

2166/0

طول کاسه                     

2351/0 -

2414/0 -

0464/0

2077/0

1271/0

1259/0 -

عرض کاسه                   

1913/0

3543/0

0169/0

0918/0

0046/0

1195/0 -

طول دندانه بالایی کاسه    

2305/0

1304/0 -

2027/0

0855/0

2290/0 -

1468/0 -

طول دندانه پایینی کاسه     

1302/0

0739/0 -

1905/0

0483/0

2323/0 -

1216/0

طول لوله کاسه              

1099/0

3394/0

0387/0 -

2472/0

0740/0

1423/0

طول جام                      

2716/0

2431/0

0445/0 -

1133/0

0412/0

1865/0

عرض جام                     

2853/0

1978/0

0325/0 -

1607/0

0063/0 -

1611/0

طول لوله جام  

2438/0

2040/0

1014/0 -

1990/0

0028/0 -

1848/0

طول لبه بالایی جام        

1003/0

1620/0

1872/0 -

1525/0

2785/0 -

0901/0

طول لبه پایینی جام        

0165/0

1661/0

1522/0

2205/0 -

2295/0

0713/0 -

طول پرچم                   

0651/0

1579/0

2080/0

3110/0

0211/0 -

2588/0 -

طول میله پرچم             

0574/0

2161/0

2062/0

1998/0 -

0463/0 -

3207/0 -

طول گل                      

2547/0

1602/0

0018/0

1963/0 -

2427/0 -

0427/0 -

طول خامه                     

2538/0

2404/0

0917/0

0703/0

1067/0

2199/0 -

طول تخمدان                

2671/0

0365/0

0597/0

0731/0 -

4528/0

1391/0

عرض تخمدان              

1976/0

0651/0 -

1919/0 -

0157/0

0419/0

1409/0 -

طول دانه                      

1285/0 -

1767/0

1762/0

1027/0 -

2123/0 -

2041/0

عرض دانه                    

1784/0 -

0847/0 -

0741/0

0431/0

4501/0 -

1338/0 -

وزن دانه                      

1618/0 -

2156/0

0440/0 -

1362/0

0531/0

3074/0 -

طول دمگل                  

0576/0

0987/0

0232/0 -

4280/0 -

0621/0 -

3009/0 -

قطر شاخه گل‌دهنده     

0960/0 -

0677/0

3326/0 -

0915/0

1669/0

1556/0 -

رنگ ساقه                    

رنگ بذر                     

1395/0

0880/0

0076/0 -

2194/0 -

2044/0 -

1543/0

1915/0 -

0006/0 -

1804/0

2111/0 -

0922/0 -

1118/0 -

بر اساس نرم افزار PCA، عددهایی که زیر آن‌ها خط کشیده شده دارای بیشترین مقدار عددی در بین شش مولفه هستند و بیشترین تاثیرگذاری را بر هریک از صفات مورفومتری نشان می‌دهند.

 

بنابراین به نظر می‌رسد تأثیرگذاری مجموعه‌ای از عوامل اقلیمی، آب و هوایی، خاک‌شناسی، زمین‌شناسی و ... بر روی یکدیگر، سبب تفاوت‌های رویشگاهی شده و برآیند این عوامل منجر به اختلاف مورفومتری در گیاه شده باشد.

1- اسدی، م. 1367. راهنمای طرح فلور ایران. انتشارات موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور.

2- ایزدپناه، م.، سیدیان، س. و صالحی، پ. 1395. بررسی تنوع ریخت‌شناسی جمعیت‌های دو گونه بومادران ایران (Achillea nobilis L. و .Achillea aleppica DC). مجله پژوهش‌های گیاهی، شماره 29.

3- بهلولی، ر. و دهشیری، م. 1392. مطالعه ریخت‌شناختی و تشریح تعدادی از گونه‌های Astragalus L. در بروجرد. مجله پژوهش‌های گیاهی، شماره 26، صفحه 422-412.

4- جم زاد، ز. 1392. فلور ایران تیره نعنا (Lamiaceae)، موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور.

5- جونز، س. و لوچ سینگر، آ. 1384. ترجمه رحیمی‌نژاد، م.، مرکز نشر دانشگاهی.

6- خرازیان، ن. 1386. مطالعه ریخت‌شناسی صفات رویشی و زایشی برخی از گونه های دیپلوئید جنسSalvia   در ایران. نخستین کنفرانس رده‌بندی گیاهی ایران، موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، صفحه 72.

7- خراسانی، م.، نصرتی، ه.، رزبان، ا. و کلیج، ص. 1395. بررسی ریخت‌شناسی برگ در پایه‌های نر و ماده گونه بنه (Pistacia atlantica Desf)   در جنگل های ارسباران. مجله پژوهش‌های گیاهی، شماره 29.

8- خوشرنگ گل آور، س.، کاظم پور اوصالو، ش. و  سعیدی مهرورز، ش. 1384.  فیلوژنی طایفه Rhinantheae بر اساس ریخت شناسی. مجله زیست شناسی ایران، شماره 18، صفحه 331-323.

9- رنجبر، ز.، اجتهادی، ح.، واعظی، ج. و معماریانی، ف. 1394. گرده شناسی و ریزساختار سطح بذر گونه‌های سس در استان خراسان. مجله پژوهش‌های گیاهی، شماره 28، صفحه 770-759. 

10- سلطانی پور، م. 1381. مقایسه ترکیب‌های موجود در اسانس برگ گیاه دارویی مورخوش در مراحل مختلف رشد در مناطق مختلف استان هرمزگان و بررسی پتانسیل آللوپاتیک و خواص ضد میکروبی اسانس استخراج شده. پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته علوم گیاهی‌، دانشکده علوم‌، دانشگاه شیراز، 178 صفحه.

11- سلطانی‌پور، م.ا. 1386. بررسی ارتباط عوامل اکولوژیک با پراکنش و فراوانی گونه دارویی مورخوش در استان هرمزگان. فصلنامه پژوهش و سازندگی، شماره 76، صفحه 61-54.

12- عباس زاده، ب.، رضایی، م.، اردکانی، م. و باصری، ر. 1387. بررسی صفات ریخت‌شناسی گونه‌های مختلف جنس نعنا جمع‌آوری شده از مناطق مختلف. پژوهش نامه کشاورزی، شماره 1، صفحه 47-38.

13- طالبی، م. و رضاخانلو، ا. 1389. بررسی ریخت‌شناسی جنس Lallemantia در ایران. فصلنامه علمی پژوهشی گیاه و زیست بوم، شماره 29، صفحه 20-3.

14- قلی‌پور، ع.، رحیمی، ف. و معماریانی، ف. 1394. مطالعه تشریحی تعدادی از گونه‌های  Silene L.  در سطح جمعیت ایران. مجله پژوهش‌های گیاهی، شماره 28، صفحه 813-803.

15- کشاورزی، م.، رئیسی، ف. و فراست، ن. 1395. ریخت شناسی سرده Prosopis (Fabaceae) در ایران. مجله پژوهش‌های گیاهی، شماره 29.

16- کلوندی، ر. 1392. مطالعه بیوسیستماتیکی جمعیت های گونه Thymus eriocalyx در ایران، پایان‌نامه دکترای رشته علوم گیاهی، دانشکده علوم، دانشگاه بوعلی همدان، 288 صفحه.

17- مصداقی، م. 1380. توصیف و تحلیل پوشش گیاهی. انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد.

18- مصداقی، م. 1384. بوم‌شناسی گیاهی. انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد.

19- مظفریان‌، و. 1379. رده بندی گیاهی‌. انتشارات امیر کبیر.

20- مظفریان‌، و. 1392. فرهنگ مصور گیاهان دارویی ایران‌. انتشارات فرهنگ معاصر.

21- ناصر نخعی، ف. و رحیمی‌نژاد، م. 1385. ارزیابی صفات ریخت‌شناسی و فنتیک Secale L. در ایران. مجله زیست شناسی ایران، شماره 19، صفحه 433-419. 

 

22- Izaddoost, M. and Rustaeyan, A. (1983) Phytochemical study on Zhumeria majdae. Fitotrapia 45:70-76.

23- Jalili, A. and Jamzad, Z. (1999) Red Data Book of Iran. Research Institute of Forests and Rangelands Publication, Tehran.

24- Kharazian, N. (2012) Morphometric study of some Salvia L. (Lamiaceae) species in Iran. Scientific Journal of Biological Sciences 1(6):126-137.

25- Mahboubi, M. and Kazempour, N. (2009) Antimicrobial activity of  Zhumeria majdae essential oil against different microorganisms from Iran. Pharmacognosy magazine 5(19): 105-108.

26- Moein, M., Rahul, S., Shabana, I., Babu, L. and Ikhlas, A. (2008) Antileishmanial, antiplasmodial and cytotoxic activities of 12,16-dideoxy aegyptinone B from Zhumeria majdae. Phytotherapy Research  22: 283-285.

27- Rechinger, K. (1982) Flora Iranica, Lamiaceae, Akademische Druke-u.Velagsanstalt. Graz. Austria 150 : 479.

28- Rustaeyan, A., Sigari, H., Bamoniri, H. and Weyerstachi, P. (1992) Constituents of essential oil of  Zhumeria majdae. Flavour and Fragrance Journal 7: 273-274.

29- Rustaeyan, A., Samadizadeh, M., Habibi, Z. and Jakupovich, J. (1994) Two diterpens rearranged  skeleton from  Zhumeria majdae. Phytochemistry 39(1): 163-165.

30- Safa, O., Soltanipoor, M., Rastegar, S., Kazemi, M., Nourbakhsh, M. and Ghannadi, A. (2013) An ethnobotanical survey on Hormozgan province, Iran. Avicenna Journal of Phytomedicine 3(1): 64-81.

31- Shariffar, F., Mozaffarian, V., Moshafi, M., Dehgha-Nudeh, G., Parande-Rezvani, J. and Mahdavi, Z. (2008) Chemical composition and biological activities of Zhumeria majdae. Jundishapur Journal of Natural Pharmaceutical Products 3(1): 8-18.